Վիկտոր, Չելյաբինսկ

«Ես շատ ժամանակին մեկնեցի արձակուրդի։ Չելյաբինսկում ջերմաստիճանը իջել էր մինուս 20 աստիճանի։ Հասա ՀԱՀ, իսկ այնտեղ պլյուս 30 է։ Եղանակային տարբերությունը կազմեց 50 աստիճան»։

Վիտյա

Անկեղծ ասած, երբեք չէի մտածել, որ ստիպված կլինեմ գրել այս երկրի մասին, այն էլ՝ իմ սեփական զգացողությունների եւ տպավորությունների հիման վրա։ Դա հնարավոր դարձավ Սեմյոնի խնդրանքի շնորհիվ։

Ինչ-որ կերպ, այն ժամանակահատվածում, որը Ռուսաստանում եւ ամբողջ Հյուսիսային կիսագնդում կոչվում է գարուն, 2008 թվականի մարտին, Սեմյոնն ինձ ասաց.

— Մտածում եմ մեկնել Հարավային Աֆրիկա։

— Ինչո՞ւ, — զարմացա ես։

— Ապրելու եւ աշխատելու համար։ Փոխանակման ծրագրով։ Երկիրը կտեսնեմ, Հարավային կիսագնդում կլինեմ։

— Թռիչքը երկար կլինի։ Իսկ ի՞նչ կլինի jet lag-ի (ժամային տարբերություն), ակլիմատիզացիայի, արեւադարձային հիվանդությունների, այնտեղի շնաձկների ու կոկորդիլոսների, հանցավորության հետ։ Ապարտեիդն այնտեղ այլեւս չկա, սպիտակամորթ մարդը բավարար հարգանք չի վայելում, — հարցերով հեղեղեցի նրան։

— Ոչինչ, — հնչեց պատասխանը։ — Բնության մասին կարդացել եմ. կլիման մերձարեւադարձային է, ամառը շատ շոգ չէ, այնտեղի ձմռանը ես չեմ լինի, քանի որ մեկնում եմ կես տարով։ Ի դեպ, ամբողջ ձմեռն այնտեղ ավելի շատ նման է մեր աշնան սկզբին։ Իսկ հանցավորությունը՝ պահպանիր անվտանգության տարրական միջոցառումները եւ ամեն ինչ օքեյ կլինի։ Եվ սպիտակամորթներն այնտեղ բավականին նորմալ են ապրում, դրանք բոլորը հեքիաթներ ու առասպելներ են։

«Լավ, կտեսնենք», — մտածեցի ես։ Եվ մի քանի ամսով մոռացա այդ զրույցի մասին։ Ինչպիսի՞ն էր զարմանքս, երբ հուլիսին մեկնելով Ուկրաինա՝ իմացա, որ Սեմյոնը ոչ միայն մտածում է ՀԱՀ մեկնելու մասին, այլ արդեն պատրաստվում է. հավաքում է փաստաթղթեր, տեղեկանքներ եւ այլն։ Լիովին լուրջ է պլանավորում։ Նա գտել է կազմակերպություն (International Exchange Centre), որը, ի դեպ, գտնվում է իմ տան դիմաց, որն իրականացնում է «Work & Travel in USA, Canada, Australia» տիպի տարբեր ծրագրեր։

Ավելի ուշ ես էլ նրանցից վերցրեցի արտասահմանյան պրակտիկաների մասին «գրքույկ», բայց ՀԱՀ-ի մասին գովազդում ոչ մի խելամիտ բան չկարդացի։ Երեւի երկիրը դեռ չի արժանացել մեր առաջադեմ երիտասարդության բավարար ուշադրությանը, որոնք նախընտրում են «նեխող» (ինչպես ասում էին խորհրդային ժամանակներում) Արեւմուտքը։

Եվ մտքովս անցավ. «Գուցե ես էլ գնա՞մ»։

Անհանգստացնում էր արտասահման մեկնելու փորձի լիակատար բացակայությունը (ԱՊՀ հանրապետությունները հաշվի չեն առնվում։ Երբ ընկերներիս ասում էի, որ արտասահման (!) եմ գնացել Ուզբեկստան, նրանք ծիծաղում էին. «Արտասահման գտար»։ «Բայց չէ՞ որ այնտեղ մաքսատուն կա» — սա իմ ամենակշռելի փաստարկն էր։ «Միեւնույն է, Ուզբեկստանը արտասահման չէ։ Մարդկանց մի՛ ծիծաղեցրու», — պատասխանում էին ինձ), այն դեպքում, երբ Սեմյոնը հասցրել էր աշխատանքային վիզայով լինել Միացյալ Թագավորությունում, ԱՄՆ-ում, տուրիստական ուղեգրով անցնել Արեւմտյան Եվրոպայի յոթ երկիր եւ տասներեք քաղաք։

Ուկրաինայից վերադառնալով՝ զգուշորեն հարցրի, արդյո՞ք ես էլ կարող եմ մեկնել ՀԱՀ։ Այնուամենայնիվ, հետաքրքիր է։

— Իհարկե, — պատրաստակամորեն պատասխանեց Սեմյոնը։ — Ես կմեկնեմ, կտեղավորվեմ, իսկ այնտեղ քեզ հրավեր կուղարկեմ։ Փաստաթղթեր շատ ձեւակերպել պետք չէ, դեսպանատուն գնալ էլ պետք չէ։ Վիզան, ի տարբերություն Ամերիկայի, հեշտ է տրվում։ Գլխավորը՝ ժամանակին տոմսեր գնելն է. այնուամենայնիվ, այլ կիսագունդ է, կարող են թանկ լինել։ Եվ ձեւակերպել վիզա ստանալու համար անհրաժեշտ բոլոր, մինչեւ վերջին փաստաթղթերը։

Օգոստոսին ես մեկնեցի Ալմա-Աթա, իսկ Սեմյոնը սկսեց խտացված պատրաստվել ուղեւորությանը։ Անկեղծ ասած, այդ անգամ նրան հարցրել էի պարզապես այնպես, առանց մեծ հույսի, որ կգնամ։ Իսկ արդեն Ղազախստանում լինելով՝ մտածեցի. «Ինչո՞ւ ոչ»։ Սկսեցի նամակներ գրել ընկերներիս՝ նկարագրելով սպասվող դժվարությունները եւ հարցեր տալով, ինչպիսիք են՝ «արժե՞, թե՞ ոչ»։ Հիշվեց մի պատասխան. «Գնա՛, իհարկե։ Աֆրիկան բոլորովին այլ աշխարհ է, այնտեղ ամեն ինչ այլ է՝ եւ՛ բնությունը, եւ՛ մարդիկ»։

Արդյունքում, Միջին Ասիայից վերադառնալով՝ Սեմյոնին ասացի, որ գնում եմ։

Նա մեկնեց սեպտեմբերի կեսերին։ Իսկ հոկտեմբերից սկսվեց իմ ուղեւորության պատրաստությունը։

Վերցրեցի տոմսերը։ Նոյեմբերին Սեմյոնից եկավ հրավերով նամակ (այցելուի վիզա ստանալու համար պետք է, որ ձեզ ՀԱՀ-ից ուղարկեն ծրար՝ տեղի փոստի կնիքով եւ ներդրված անգլերեն նամակով, որը գրված է ազատ ձեւով, որտեղ պետք է բացատրվի, թե ինչու է հրավիրողը ցանկանում, որ հյուրը գա իր մոտ)։ Հավաքելով բոլոր փաստաթղթերը, տեղեկանքները եւ այլն՝ ուղարկեցի դեսպանատուն եւ սպասում էի վիզայի ստացմանը։ Անձնագիրը դրա հետ եկավ միայն երկար, տանջալից սպասումից հետո՝ Մոսկվայից իմ չվերթից երկու շաբաթ առաջ։

Վերջապես հայտնեցի հարազատներիս, որ թռչում եմ։ Ձմեռից՝ ամառ։

Մոսկվայի Դոմոդեդովո օդանավակայանը ինձ ապշեցրեց մի կողմից հսկայական մասշտաբով, մյուս կողմից՝ անսովոր եռուզեռով։ Եվ նաեւ անպարկեշտ բարձր գներով։ Հաճելի անակնկալներից էր սրահի կենտրոնում բջջային հեռախոսը անվճար լիցքավորելու հնարավորությունը։ Նկատեցի մի հետաքրքիր առանձնահատկություն. ինքնաթիռը որ օտարերկրյա օդանավակայան էլ թռչեր, հայտարարությունները անում էին երեք լեզվով՝ ռուսերեն, անգլերեն եւ, վերջին հերթին, այն պետության լեզվով, ուր կատարվում է թռիչքը։ Ծայրահեղ հետաքրքիր եւ զվարճալի էր լսել, թե ինչպես էին դիկտորուհիները հայտարարություններ անում ադրբեջաներեն եւ ուզբեկերեն։

Ինքնաթիռ նստելը տեւեց մոտ քսան րոպե։ Արդեն հետո, Չելյաբինսկում, հաշվելով տեղերի քանակը (դրանք պարզվեց ոչ պակաս հինգ հարյուր էին), զարմացա, թե որքան օպերատիվ են բորտուղեկցորդուհիները կատարել մեզ՝ ուղեւորներիս տեղավորումը։ Նստեցումը կատարվում էր ոչ թե սանդուղքով, այլ «գրպանով», որը միացված էր ելքին, այն կրում է անգլերեն «Gate» անվանումը։ Ինքնաթիռ մտնելիս ստյուարդները եւ ստյուարդուհիները սիրալիր ողջունում էին բոլորին առանց բացառության «Good afternoon, Sir» կամ «Good afternoon, Mam» բառերով։

Թռչելը սարսափելի էր, չէր հավատացվում, որ այդպիսի հսկան կարող է օդ բարձրանալ։ Այնուամենայնիվ, բարձրացավ։ Առջեւում սպասում էին հինգ ժամ թռիչք եւ ինձ համար առաջին, այժմ իսկապես օտարերկրյա օդանավակայանը։

Թռիչքից հետո ես սկսեցի ուսումնասիրել մոնիտորը, որը գտնվում էր իմ առջեւ։ Պարզվեց, դա արբանյակային հեռուստատեսության, ռադիոյի, երաժշտության եւ ֆիլմերի հավաքածուի, ինչպես նաեւ թռիչքի մասին տեղեկատվության համադրություն էր։ Ընդհանուր առմամբ՝ մոտ ինը հարյուր տարբեր ծրագիր։ Ես շոկի մեջ էի։ Եվ հիացած։ Իմացա, որ ինքնաթիռից նույնիսկ կարելի է զանգահարել մոլորակի ցանկացած կետ։ Ճիշտ է, դա բավական թանկ կարժենա։

Շուտով մատուցեցին ըմպելիքներ, ընթրիք։

Ամբողջ թռիչքի ընթացքում սրահի մեծ էկրանին հեռարձակում էին երթուղին (թե ինչի վրայով ենք այս պահին թռչում)՝ Արեւմտյան Ասիայի քարտեզը Մոսկվայից մինչեւ Դուբայ; ջերմաստիճանը բորտից դուրս, արագությունը եւ հեռավորությունը մինչեւ նպատակակետ։

ՀԱՀ թռիչքի համար ես տեղափոխվեցի հաջորդ առավոտյան։

Թռանք։ Ժամացույցը ցույց էր տալիս 8:00, 2008 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ Ծագող արեւի լույսի ներքո տեսա Դուբայը։ Ճանապարհներ, փողոցներ, նավահանգիստ, հայտնի կղզին, որը լցված էր Պարսից ծոցի հատակին։ Եվ հենց Պարսից ծոցը։ Այնուհետեւ ինքնաթիռը շրջվեց, շրջանցեց Օմանի թերակղզին, որը Պարսից ծոցը բաժանում է Արաբական ծովից, եւ որի վրա գտնվում է օմանական Էլ-Խասաբ քաղաքը։ Երեւացին լեռները, որոնք հարավից շրջապատում են Արաբական թերակղզին, ավելի ճիշտ՝ Ասիայի ամենաչոր անապատը՝ Ռուբ ալ-Խալին, բաժանում են Արաբական ծովից։ Այս լեռների ամենաբարձր կետը 3353 մետր է, Օմանի Նազվա բնակավայրի մոտ։ «Լեռները փոքր չեն», — մտածեցի ես։

Ինքնաթիռը հետո շարժվեց Արաբական ծովի վրայով դեպի Աֆրիկայի եղջյուր (այդպես են երբեմն անվանում Սոմալիի թերակղզին), շրջվեց դեպի հարավ, հետո հատեց հասարակածը եւ ափի երկայնքով թռավ մինչեւ Տանզանիայի մայրաքաղաք Դար-էս-Սալամ, որտեղից շրջվեց դեպի հարավ-հարավ-արեւմուտք եւ թռչում էր արդեն Աֆրիկյան մայրցամաքի վրայով։ Թռավ Մոզամբիկի, Զիմբաբվեի վրայով։ Սկսվեց Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետությունը՝ Պրետորիա, Յոհանեսբուրգ, Բլումֆոնտեյն, Քիմբերլի։

Վերջապես երեւաց Քեյփթաունը։ Թռիչքը տեւեց գրեթե տասը ժամ։ Երբ ես ոտք դրեցի հողին՝ դուրս եկա բաց օդ, միանգամից հասկացա՝ ընկա ամառ։ Մեզ փչում էր տաք, նուրբ քամին։ Եվ օդում զգացվում էր օվկիանոսի ներկայությունը։

Սկսեցինք անցնել մաքսային հսկողությունը։ Սեւամորթ սահմանապահը ուսումնասիրեց իմ անձնագիրը այնպես, կարծես երբեք ռուս չէր տեսել։ Նույնիսկ կանչեց պետին՝ նայելու։ Հետո հարցրեց, թե ում մոտ եմ ժամանել (վիզան չէ՞ որ այցելուի էր), խփեց ինձ կնիքը եւ մաղթեց հաճելի ժամանց ՀԱՀ-ում։

Եվ ահա ես՝ վերջնականապես Աֆրիկայի ամենահարավային երկրում, գաղութատիրության եւ ապարտեիդի նախկին հենակետում։

Դուրս եկա սպասասրահ, իսկ այնտեղ ինձ դիմավորում էր Սեմյոնը։ Ես անասելի ուրախացա։

Եկանք նրա մոտ։ Հազիվ դասավորեցի իրերը, լոգանք ընդունեցի, իսկ արեւն արդեն մայր էր մտնում։ Իսկ չէ՞ որ մոտենում էր Ամանորի գիշերը։

Գնացինք լողափ, ճանապարհին մեզ վերցրին Սեմյոնի ընկերները, հինգ հոգանոց ընկերությամբ մենք գնացինք Քեմփս Բեյ։ Ես շատ էի ուզում շուտ ջուրը մտնել լողանալու, որին ի պատասխան տղաները զգուշացրին. «Ջուրը զով է»։

Սակայն ի՞նչ նշանակություն ուներ դա, եթե, նախ, դա օվկիանոսն էր, երկրորդ՝ հարավային կիսագունդը, երրորդ՝ դեկտեմբերի երեսունմեկը, իսկ չորրորդ՝ ես եկել էի Ուրալից։ Ջրի պլյուս տասնհինգ աստիճան ջերմաստիճանը ինձ բնավ չվախեցրեց։

Նստեցինք շրջանով, ծածկոցը փռեցինք խոտին եւ բացեցինք սննդով ու շամպայնով փաթեթները։ Բոլորը հաճույքով հարձակվեցին սննդի եւ ըմպելիքների կլանման վրա. սկսեցին նշել տոնը (Ուրալում, ի դեպ, այն այդ ժամանակ արդեն վրա էր հասել։ Մեզ մոտ տասն էր, իսկ Հարավային Աֆրիկան ժամանակով Չելյաբինսկից հետ է մնում երեք ժամով)։ Մինչեւ կեսգիշեր որոշեցինք գնալ Ուոթերֆրոնտ՝ հրավառությունը դիտելու։

Վայելեցինք բազմագույն բռնկումների տեսարանները։ Գոռացինք ամբոխի հետ՝ շնորհավորելով միմյանց։ Տանը հայտնվեցինք միայն առավոտյան ժամը երեքին (Չելյաբինսկով՝ վեցին)։

Հունվարի մեկին Սեմյոնը առաջարկեց պլան այն մասին, թե ինչ մենք կարող ենք հասցնել, քանի դեռ ես այստեղ եմ։ Ինձ ամեն ինչ հարմար էր, ես համաձայն էի։ Չեմ նկարագրի նույն մանրամասնությամբ, ինչպես շարադրված է նրա գրքում, մեր բոլոր ճանապարհորդությունների մասին, որպեսզի չկրկնվեմ։ Ավելի լավ է կանգ առնեմ նրա վրա, ինչն ինձ ամենաշատը դուր եկավ, եւ ինչով ինձ հիշվեց իմ հեքիաթային արձակուրդը՝ լավագույնը բոլոր այն արձակուրդներից, որոնք երբեւէ մինչ այդ իմ կյանքում եղել են։

Սկզբում ուզում եմ նշել, թե Հարավաֆրիկյան Հանրապետության որ առանձնահատկությունների վրա ես միանգամից ուշադրություն դարձրի. նախ՝ ձախակողմյան երթեւեկությանը։ Երկրորդ՝ նրան, որ հարկերի համարակալումը, ինչպես եւ Բրիտանական կղզիներում, սկսվում է երկրորդից, որը կոչվում է first floor, իսկ առաջին (մեր հասկացողությամբ) հարկը կրում է ground floor անվանումը։ Բացի այդ (դրանք արդեն կենցաղային առանձնահատկություններ են), տներում վարդակները երեք կլոր անցքերով են, լվացարաններում հաճախ խառնիչներ չկան, իսկ սառը եւ տաք ծորակները գտնվում են լվացարանի հակառակ կողմերում։ Ինձ շրջանով տանելուց հետո Սեմյոնը հրահանգեց. «Մթերքներն ավելի լավ է գնել խոշոր հանրախանութներում՝ դրանք այնտեղ ավելի էժան են, իսկ փոքր խանութներում ամեն ինչ մեկ երրորդով թանկ է», — մի փոքր շփոթեցնելով ինձ դրանով։ — «Սնունդը այստեղ ամենուր համեղ է։ Ինչ վերաբերում է հագուստին՝ ավելի լավ է գնել խանութներում, ոչ թե շուկաներում»։

Քլիֆթոն եւ Քեմփս Բեյ լողափերի ճանապարհին, շրջանցելով Սիա Փոյնթը եւ ոչ պակաս շքեղ Բենթրի Բեյը, ճանապարհը օձապտույտ է ափի երկայնքով՝ անցնելով մեկ, երկու եւ երեք հարկանի վիլլաների եւ առանձնատների կողքով։ Ինձ համար դժվար է գնահատել հարավաֆրիկյան բուրժուազիայի համեստ հմայքի արժեքը... Միայն հիշվում են «Սովորական հրաշք» ֆիլմի Թագավորի խոսքերը. «Տունը այնքան լավ է կառուցված... Այսպես կվերցնեի ու կխլեի»։ Իսկ որպեսզի ոչ մեկի մոտ ցանկություն չառաջանա խլել կամ պարզապես մագլցել ուրիշի մասնավոր սեփականության վրա, բոլոր ավելի կամ պակաս պատշաճ մասնավոր շինությունների վրա (ինչպես նաեւ երկաթուղային կայարաններում եւ կառավարական հաստատություններում) կան ցանկապատներ, որոնց վրայով ձգված է լար՝ «Warning (կամ Beware)! Electrified Fencing» համեստ գրությամբ, հետո, «Gewaar» բառից սկսած՝ երեւի նույնը աֆրիկաանսով, ավելի հեռու, «Insozi» բառից սկսած՝ աֆրիկյան լեզուներից մեկով, հնարավոր է՝ կոսա։

Կենտրոնի փողոցները կրում են որտեղ անգլերեն, որտեղ հոլանդական անվանումներ, թեեւ անգլերենները, այնուամենայնիվ, գերակշռում են՝ Long Street, Loop Street, Napier Street, De Waterkant Road, Bree Street, St George’s Street (մի բան էլ մինչեւ վերջ չհասկացա. ինչո՞վ են իրարից տարբերվում Street, Road, Lane, Drive-ը. սակայն, գուցե տեղի բնակիչներն էլ չեն հասկանում դա, պարզապես սովորել են անվանումներին)։

Իմ երկշաբաթյա ճանապարհորդությունից ես, իհարկե, տպավորված մնացի։ Առավել եւս, այն անցավ շատ հագեցած։ Ամենաուժեղ եւ ուրախ հիշողությունները թողեցին Քեյփթաունի լեռները։ Սա ինչ-որ հրաշք է, իհարկե։ Իսկ օվկիանոսը։ Դա ֆանտաստիկա է։ Քեյփթաունում ալիքները, ինչպես ես համոզվեցի, շատ ավելի հզոր են, քան ցանկացած ծովայինը. կարող են նույնիսկ ոտքերից գցել։

Մայրամուտները գրանդիոզ էին եւ ոչ ուրալյան ձեւով արագ։ Քեյփի նահանգի զարմանալիորեն մաքուր օդը թողեց բոլորովին անկրկնելի տեսողական զգացողություններ՝ կարծես բնապատկերը, ներառյալ ափը, վիլլաները, լեռները, օվկիանոսը եւ մարդիկ՝ ամեն ինչ մանրակրկիտ նկարված էր կտավի վրա եւ իմ հիշողություններում դրոշմված էր նույնքան վառ, գույներով։

Կենտրոնում, Long փողոցում շարվել են բրիտանական գաղութատիրության առաջին վկաները՝ տասնիններորդ դարի շենքերը։ Անգլո-սաքսոնական մտածելակերպի հանդեպ մեր ներկայիս անհանդուրժողականության պայմաններում (ներառյալ ամեն ինչում հաստատակամ, նույնիսկ, անկեղծ ասած, լկտի գործելու նրանց ոճը, հատկապես նրանց հետ, ովքեր ավելի թույլ են եւ պակաս զարգացած) պետք է նշեմ, որ Հարավային Աֆրիկայի Բրիտանական կայսրության կազմ մտնելուց առանց այն կարող էր եւ շարունակել մնալ համաշխարհային քաղաքակրթության հետնախորշերում։ Իսկ այսպես՝ հենց Նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ Հոլանդիան հայտնվեց ֆրանսիական վերահսկողության տակ (նույնիսկ մի ժամանակ կոչվում էր Բատավյան հանրապետություն), Բրիտանիայում՝ այդ ժամանակ Ֆրանսիայի գլխավոր հակառակորդի, որոշեցին. «Իսկ ինչո՞ւ է Քեյփի գաղութը, Աֆրիկայի հարավում այդպիսի հիանալի հենակետը, մնում անտեր (տասնյոթերորդ դարից Քեյփթաունը, այն ժամանակվա Քեյփստադը, պատկանում էր Հոլանդիային)։ Չէ՞ որ սա անկարգություն է»։

Եվ 1804 թվականից Քեյփթաունը եւ Քեյփի գաղութը (ավելի ճիշտ՝ հին հարավաֆրիկյան Քեյփի նահանգի ծայր հարավ-արեւմուտքը) բրիտանական թագավորական նավատորմի ուղարկումից հետո դարձավ բրիտանական։ Այնուհետեւ հետեւեցին պատերազմներ բուրերի, զուլուսների, կոսայի հետ, big trek (բուրերի վերաբնակեցումը ներկայիս ՀԱՀ-ի հյուսիս-արեւելք), հետո եւս մի շարք պատերազմներ, որոնց պսակը դարձավ 1899-1902 թվականների հայտնի Անգլո-բուրական պատերազմը, որը բուրերի տեսանկյունից գունեղ նկարագրված է Լուի Բուսենարի «Կապիտան Սորվիգոլովա» վեպում։

Քաղաքում իմ գտնվելու երրորդ օրը կենտրոնում մենք պատահաբար հանդիպեցինք մասշտաբային տոնական ներկայացման՝ երթի։ Դրա մասնակիցները հագնված էին գունեղ, վարդագույնի գերակշռությամբ։ Տանում էին դրոշներ, երգում եւ պարում էին՝ մեր աչքերի առջեւ ներկայացավ մի ամբողջ թատերականացված ներկայացում։ Մտքովս անգամ անցավ, որ մեր մարդը, իհարկե, աշխատել գիտի, իսկ ահա հանգստանալ՝ ոչ միշտ։

Անկեղծ ասած, մինչեւ ուղեւորությունը, Աֆրիկայի ամենահարավային քաղաքի բոլոր տեսարժան վայրերից ես գիտեի միայն Սեղան լեռան մասին։

Երկու շաբաթվա ընթացքում ես գրեթե սովորեցի ձախակողմյան երթեւեկությանը եւ նախ աջ, հետո ձախ նայելու անհրաժեշտությանը, ինչպես նաեւ քեյփթաունցի վարորդների «քամու հետ քշելու» ոճին։ Երբ թռչում էի տուն, թերթում կարդացի, որ մի վարորդի տուգանել են ժամում երկու հարյուր (!) կիլոմետր արագությամբ երթեւեկելու համար։

Երբ ծանոթանում ես որեւէ երկրի հետ, միշտ լավ է պատկերը ամբողջացնելու համար տեսնել այն տարբեր կողմերից՝ բնական, այսինքն՝ աշխարհագրական, գիտական, մշակութային եւ այլն։ Քեյփթաունի համալսարանը (University of Cape Town, կրճատ՝ UCT) պարզվեց հարավաֆրիկյան կյանքի բնական, գիտական եւ մշակութային կողմերի համադրություն էր։

Համալսարանի գլխավոր մասնաշենք տանող ճանապարհը՝ երթուղային տաքսու կանգառից, գեղեցիկ էր։ Երբ մենք դուրս եկանք ամենաառաջին շենքերի մոտ, մեզ ապշեցրեց լռությունը։

Առաջին մասնաշենքը, որի մոտ մենք լուսանկարվեցինք, South African College of Music-ն էր։ Պատուհաններից լսվում էին դաշնամուրի հնչյուններ, եւ ես հիշեցի, թե ինչպես էի ինքս ժամանակին (այդ թվում՝ հանգստյան օրերին) զբաղվում այդ արվեստով։

Այնուհետեւ մենք բարձրացանք արահետով, բարձրացանք Brenner Building անվանումը կրող շենք, հսկայական վահանակով, որը սխեմատիկ պատկերում էր Համալսարանի մասնաշենքերը (Campus Guide)։ Համալսարանը սխեմայի վրա ինձ ապշեցրեց իր մասշտաբներով։ Համալսարանի տարածքում գտնվելը հանգստացնող ազդեցություն ունեցավ։ Կարծես աշխարհի բոլոր խնդիրները գտնվում են այդ վայրից շատ հեռու։ Կամ ընդհանրապես մեկ այլ աշխարհում։

Բարձրանալով ասֆալտապատ արահետներով վեր՝ դեպի Upper Colleges, մենք անցանք թունելով եւ հայտնվեցինք մարգագետնում, որը հանգիստ կարող էր տեղավորել երեք ֆուտբոլային դաշտ։ Մարգագետինը կոկիկ ջրվում էր պտտվող ջրցաններից, ուստի, տեղում կանգնած, կարելի էր ընկնել շիթի տակ։ Համալսարանը (ավելի ճիշտ՝ նրա գլխավոր մասնաշենքը, որը ճակատով նայում է դաշտին) պատված է բաղեղով։

Բարձրանալով մասնաշենք՝ մենք լուսանկարվեցինք Սեսիլ Ռոդսի հուշարձանի մոտ (ում պատվին անվանվել էր Ռոդեզիա գաղութը, որի տեղում այժմ գոյություն ունեն երեք պետություն՝ Զամբիա, Զիմբաբվե եւ Մալավի)։ Հուշարձանի վրա ծննդյան եւ մահվան տարեթվերի գրության տակ փորագրված էր Քիփլինգի բանաստեղծությունից մի հատված. «I dream my dream By rock and heath and pine Of empire to the northward Ay one land From Lion’s Head to line»։ «Ինչ հետաքրքիր է», — մտածեցի ես, — «գաղութատիրության եւ ապարտեիդի ամբողջ քննադատությանը հակառակ՝ հուշարձանը, այնուամենայնիվ, պահպանել են»։ Այս հուշարձանը, շատ ուրիշների հետ միասին, այն ժամանակների (glorious times) ժառանգությունն է, երբ Բրիտանական կայսրությունը կառավարում էր մարդկության մեկ քառորդը եւ ամենուր (կամ գրեթե ամենուր) փորձեց թողնել իր սովորույթները։ Զարմանալի է, թե ինչպես այդպիսի տարածքային փոքր երկիրը կարողացավ իրեն ենթարկել ոչ միայն հսկայական տարածքներ (ինչպես իր հերթին Ռուսաստանը կամ Իսպանիան), այլեւ պետություններ, նույնիսկ կայսրություններ, եւ կառավարել դրանք՝ ներդնելով այնտեղ նույնիսկ իր լեզուն։

Քանի որ գլխավոր մասնաշենքը շատ մեծ էր, մենք որոշեցինք մտնել ձախ թեւ՝ «Fuller Hall» գրությամբ։ Պահակը «մտնել եւ մի քանի լուսանկար անել» մեր խնդրանքին ի պատասխան՝ մեզ բավական սիրալիր ներս թողեց։

Ներքին բակը ինձ ապշեցրեց ավելի մեծ հանգստությամբ (tranquility), քան նույնիսկ Lower College-ի այգին, որտեղից մենք եկել էինք։ Անցանք կամպուսով, որը, ինչպես Անգլիայում, բաղկացած էր առանձին մուտքերից, որոնք համարակալված էին այբբենական կարգով։ Բարձրացանք վեր, նայեցինք, թե ինչպես են ապրում «հասարակ հարավաֆրիկյան համալսարանական պրոֆեսորները»։ Այնուհետեւ անցանք ուսումնական դասարաններ, նայեցինք, թե ինչ պայմաններում են աշխատում պրոֆեսորները։ Ինձ լսարաններում ապշեցրեց ոչ թե հնությունը (բուխարիներ, պատերին տասնիններորդ դարի նկարներ, կաղնե սեղաններ եւ դռներ), այլ հսկայական՝ մեկուկես մետր անկյունագծով հեղուկ բյուրեղային մոնիտորը դահլիճներից մեկում։

Այնուհետեւ մենք բարձրացանք դեպի այլ մասնաշենքեր։ Նույնիսկ հանդիպեցինք մի քանի սեւամորթ ուսանողների, որոնք իսկապես նույնիսկ արտաքնապես նման չէին այն վաճառականներին եւ մուրացկաններին, որոնք այդքան շատ են կենտրոնի կայարանի մոտ։ Այնուամենայնիվ, կրթությունը մեծ բան է. յուրաքանչյուրը, ով ստանում է այն, հաղորդակից է դառնում ոչ միայն գիտությանը, այլեւ մշակույթին։

Վերադառնում էինք այնպիսի տրամադրությամբ, որպիսին լինում է շատ լավ համերգից կամ ներկայացումից հետո, երբ զգում ես, որ կյանքը կարճ է, իսկ արվեստը (այս դեպքում՝ համալսարանը)՝ հավերժ։ Չեմ թաքցնի, ես չէի հրաժարվի նորից մեկնել Քեյփթաուն միայն նրա համար, որպեսզի համալսարանը եւս մեկ անգամ տեսնեմ։

Ինձ շատ դուր եկավ, թե ինչպես մենք դիմավորեցինք «ամառային» Ամանորը եւ «ռուսական» Սուրբ Ծնունդը Սեմյոնի ընկերների ընկերակցությամբ։ Անջնջելի տպավորություններ թողեց հրաշալի, գրեթե հեքիաթային «Մայրաքաղաք Պրետորիան», որը նվաճեց մեզ իր գեղեցկությամբ։ Եվ մեր այդ ամբողջ ճանապարհորդությունը։

Հիշվեց ամեն ինչի հակադրությունը՝ ամբողջ հարավաֆրիկյան մշակույթում։ Ե՛վ մարդկանց մեջ, եւ՛ ճարտարապետության մեջ, եւ՛ երաժշտության մեջ, սննդի եւ ավանդույթների մեջ։ Հաճախ էի մտածում. «Սա իսկապես արտասահման է. ամեն ինչ մեր պես չէ»։