Մեզ մոտ ամեն ինչ շատ արագ է տեղի ունենում։ Ժամանակը նույնն է, բայց այն ոչ մեկի հետ հաշվի նստել չի ուզում։ Մենք հասցրեցինք հաշվել միայն մինչեւ երեք՝ մեկ-հուլիս, երկու-օգոստոս, երեք-սեպտեմբեր... Սա նման է նվիրական դուռը բացելուն, չհասցնելուն տեսնել, թե ինչ կա դրա հետեւում եւ անմիջապես փակելուն..

Եռում է, պայթում է, հյութ է ցողում, եզրերից դուրս է հորդում մեր կյանքի անոթը։ Ներսում ամեն ինչ շրջվում է, վերափոխվում, պտտվում, ցրվում։ Բայց դրսից կարծես թե ոչինչ, անդորր է։ Սա միայն մեզ համար է, այն, ինչ կատարվում է ներսում։ Որովհետեւ ուրիշ ոչ ոք չի կարող հասկանալ դա։

Լինելով երկրագնդի տարբեր անկյուններում՝ ցավոք, դրանցից շատերի մասին չեմ կարողանա գրել ոչ մի տող, որովհետեւ ոչինչ չեմ հիշի։ Վաղ թե ուշ ստիպված ես լինում հրաժեշտ տալ հիշողություններին։ Գրում եմ միայն այն պատճառով, որ չեմ ուզում հետո կորչել, շփոթվել։ Չլուսանկարել կամ չգրի առնել՝ նշանակում է կորցնել կապը անցյալի հետ։ Ես ճանկերով կառչում եմ իմ հիշողություններին, ամուր, մահացու, որպեսզի դրանք հետո ինձ հանգիստ չտան։

Հանգամանքները այնպես դասավորվեցին, որ սկզբում մենք պետք է գնայինք ավելի հյուսիսային քաղաք՝ Պրովիդենս, Բոստոնի մոտակայքում։ Մենք ամբողջ տարի երազում էինք դրա մասին, ծրագրեր էինք կազմում, տեղեր էինք փնտրում, նախատեսում էինք երեկոներն ու հանգստյան օրերը։ Մենք իսկապես սիրահարվել էինք դրան։ Բայց մեկնելուց երեք օր առաջ մեզ ուղղորդեցին Դարեմ։ Այն ամեն ինչով զիջում էր Բոստոնին եւ Պրովիդենսին՝ մոտակայքում չկային մեծ հայտնի քաղաքներ, երկնաքերեր, ազգային պարկեր եւ զվարճանքի պարկեր, բացի այդ, այն շատ ավելի փոքր է եւ ձանձրալի։ Մենք գնում էինք այնտեղ՝ չիմանալով, թե ինչ սպասել, բայց ընտրություն այլեւս չկար։ Եվ այսպես, հունիսի կեսը, հուլիսը եւ օգոստոսը այստեղ անցկացնելով՝ ամբողջ ընթացքում կարծում էինք, որ ապրում ենք աշխարհի ամենաձանձրալի եւ ոչ մեկին անհայտ քաղաքում։ Այն բանի հետ, որ այն ձանձրալի է, ոչ ոք չէր համարձակվի վիճել։ Բայց հետո, մի երեկո Սարասոտայում հեռուստացույցի առջեւ նստած՝ մեր բախտը չափազանց բերեց ֆիլմ փնտրելիս՝ էկրանին թարթեցին Lucky Strike ծխախոտի ֆաբրիկայի եւ Դարեմի բեյսբոլի դաշտի ցավալիորեն ծանոթ տեսարանները։

Ժամանակին մեր քաղաքի բեյսբոլի թիմն այնքան հաճախ էր հաղթանակներ տանում, որ այդ պատմությունը վերցվեց որպես Սյուզան Սարանդոնի գլխավոր դերակատարմամբ ֆիլմի սցենար։ Այն համարվում էր սպորտի մասին լավագույն էկրանավորումը։ Այն ժամանակ, տեսնելով այդ ֆիլմը, մենք գրեթե խեղդվեցինք՝ այստեղ երեք ամիս ապրել եւ նույնիսկ չիմանալ, որ Դարեմն այդքան հայտնի է։ Բայց ընդհանուր առմամբ, դա հազիվ թե ինչ-որ բան փոխեր։

Ինձ հաճախ են հարց տալիս (բավականին ողջամիտ, թեեւ ոչ ճշգրիտ), թե ինչն է ինձ ամենաշատը դուր գալիս կամ դուր չգալ Ամերիկայում։ Ինչպես մեծ եւ լավ գրքի մասին՝ չես կարող ասել, որ այն քեզ պարզապես դուր է գալիս կամ դուր չի գալիս, դա բավարար չէ։ Ամերիկան փառահեղ երկիր է՝ իր թերություններով եւ արատներով։ Իմ պատմվածքներում ես կարող եմ համարձակորեն արտահայտվել Ռուսաստանի կամ Ամերիկայի մասին՝ չամաչելով արտահայտություններից։ Իսկ իմաստը ո՞րն է խուսափել եւ շրջանցել այն, ինչ բոլորն էլ գիտեն։

Կարող եմ պատկերացնել այն ամերիկացու անկեղծ շոկը, ով բախտ չի ունեցել գալ Ռուսաստան առանց նախապատրաստական դասընթացների կամ գոնե ռուսական մենթալիտետի մասին պատմությունների։ Ի՞նչ գիտեն նրանք ընդհանրապես ռուսների մասին։ Ասոցիացիաները մոտավորապես այսպիսին են՝ «օղի», «ցուրտ»։ Այդպես է մտածում միջին վիճակագրական ամերիկացին, ինչպես ցույց տվեց մեր արտասահմանցի ընկերների հաճախակի զարմանքը, երբ մենք նրանց պատմում էինք Ռուսաստանի մասին։ Դա զվարճալի է եւ տգիտության մասին մտքեր է հարուցում։

Մենք այնքան էլ երկաթե վարագույրի հետեւում չենք ապրում։ Ռուսները ամերիկյան կենսակերպի մասին ամեն ինչ գիտեն. կարդում են նրանց մասին հոդվածներ, ստեղծում են համայնքներ, բաց չեն թողնում ոչ մի ամերիկյան ֆիլմ, գնում են տետրեր, բլոկնոտներ, բանալիների կախիչներ եւ պաստառներ՝ Ազատության արձանի եւ երկնաքերերի պատկերներով, ամերիկյան դրոշով շապիկներ եւ ավելի ու ավելի շատ բառեր են փոխառում անգլերենից, մինչդեռ ամերիկացիները նույնիսկ չգիտեն, որ իրենք ընդօրինակման օրինակ են, եւ միակ բանը, որ նրանք հիշում են Ռուսաստանի մասին, դեռեւս այն է, որ այնտեղ ցուրտ է։ Իսկ փոխառել են նրանք միայն «babushka» եւ «sputnik» բառերը։ Ձեր բախտը կբերի, եթե խոսեք ամերիկացու հետ, եւ նա ձեզ չհարցնի, թե արդյոք դուք դեռ ապրում եք ԽՍՀՄ-ում..

Այս երկրում յուրաքանչյուրը ինքն իր համար է։ Մարդիկ ավելի հեշտ են ծանոթանում եւ ավելի հեշտ բաժանվում, իրենց երեխաներին թողնում են սովորելու այլ քաղաքներում եւ երկրներում, եւ նրանք շատ հազվադեպ են վերադառնում, նրանց մոտ այնքան էլ տարածված չեն տնային հավաքույթները տատիկների եւ պապիկների հետ՝ դդմիկի խավիարով եւ իրենց պատրաստած պելմենիներով, ինչպես մեզ մոտ։ Հազիվ թե նրանցից որեւէ մեկը այդքան կարոտի, անհանգստանա եւ տանջի իրեն հիշողություններով, եթե ինչ-որ մեկի նախկին սիրելին որոշել է լքել նրան։ Չնայած դրան՝ դուք հաճախ կարող եք տեսնել ընկերների հետ լուսանկարներ, որոնք ճառագում են միմյանց հանդեպ ուրախությամբ եւ սիրով։ Բոլորը, ում մենք ծանոթ էինք, իրական ընկերներ չունեին։ Նրանց կարծիքով՝ ոչ ոք չի կարող լիովին ապավինել մեկ այլ մարդու։

Գրեթե վերջին հանգստյան օրը մենք դուրս ենք գալիս տեղական լիճ։ Մենք վաղուց էինք պատրաստվում գնալ այնտեղ, բայց միշտ ինչ-որ բան չէր ստացվում։ Այստեղ գրեթե բոլորն ունեն մեքենաներ։ Ավտոբուսներով երթեւեկում են միայն պարզ աշխատավորները, ինչպես մենք։ Վերջապես, ռեստորանի մեր ընկերները՝ Լուիսը, Բենը եւ Վիկտորը, որոշում են մեզ տանել բնության գիրկը։

Ռուսների համար պիկնիկը նշանակում է շատ ուտելիք։ Այնտեղ անպայման կլինի վարունգի եւ լոլիկի աղցան, կանաչի եւ սոխ, շպրոտ՝ սեւ հացով եւ նախուտեստներ՝ պիկնիկի կազմակերպչի ճաշակով։ Սա կարծես ուտելու առիթ է։ Այստեղ մենք ունեինք ջենթլմենական հավաքածու՝ չիպսեր, գարեջուր եւ խորոված։ Քանի որ Վիկտորը խոհարար է, խորովածը փափուկ է եւ անուշաբույր, թրջված լայմի հյութի մեջ եւ ինչ-որ մեքսիկական համեմունքով, առանց քացախի։ Վիկտորը մեզ համար փոքրիկ տոն կազմակերպեց։

Իսկ հետո արեւը սկսեց մայր մտնել։ Շատ մռայլ էր, բայց մի ճառագայթ փորձում էր թափանցել լճից դուրս ցցված քարի ճեղքի միջով։

Մենք պառկած էինք ափին գրեթե մինչեւ մայրամուտ եւ հեռացանք, երբ հողը դադարեց պահել ջերմությունը։

Ամեն անգամ ես պատմում եմ ինչ-որ ամերիկացու անհատականության մասին։ Այս անգամ ես ընտրում եմ Լուիսին՝ մեր ռեստորանում աշխատող վենեսուելացի տղաներից մեկին։ Նա եռացող էներգիայով հրաբուխ է, նրա հետ տասը րոպե խոսելուց հետո դուք կստանաք լիարժեք հուզական բավարարվածություն։

Ինչպես հրաբուխ-մարդկանց մոտ, նրա ծիծաղը բարձր է, աճող, նման այն գնդակի ձայնին, որը գլորվում է ուղիղ ձեզ վրա։ Լուիսը սիրում է մանկական պես չարաճճիություններ անել եւ կատակել։ Մի անգամ մենք քերած սառույցից ձնագնդիներ պատրաստեցինք եւ նետեցինք դրանք ուղիղ ռեստորանում։ Ես ձնագնդին նետեցի նրա օձիքի հետեւը «Welcome to Russia» բառերով, եւ կարծես թե նրա ենթագիտակցության մեջ «Ռուսաստան» բառի հետ ընդմիշտ ամրագրվեց «ցուրտ» ասոցիացիան։

Լուիսին միշտ մատնում էին աչքերը։ Ես չէի կարողանա առանձնացնել ոչինչ առանձնահատուկ գույնի մեջ, բայց երկար թարթիչների պատճառով դրանք նայում էին աղերսող եւ միշտ մի փոքր խոնավ էին, կարծես արցունքներից։ Դրա պատճառով միշտ թվում էր, որ նա ուրախ է լինում միայն այստեղ՝ մեզ հետ։

Լինում է՝ թողնում ես պատվերների քո բլոկնոտը սեղանին առանց հսկողության, իսկ Լուիսը հենց այնտեղ է՝ հետո էջերում փնտրիր ինչ-որ նկարած թռչնակ կամ սմայլիկ։

Եթե նա սպասարկում էր սեղանը, ապա մարդիկ դրա շուրջ վաղ թե ուշ պայթում էին ծիծաղից, իսկ աղջիկները, կանայք եւ երեխաները երբեք առանց ուշադրության չէին մնում։ Ուշադրությունը այն էր, ինչը նրան դարձնում էր ոչ վատ զրուցակից եւ ունկնդիր։

Նրա ազդրին հպարտորեն փայլում է «made in venezuela» դաջվածքը, կարծես հիշեցնելով նրա բնավորության մանկական կողմի մասին, իսկ ձեռքին դաջված են Աստվածաշնչի պատվիրանների համարները։ Ասաց, որ այնտեղ ասվում է, թե իբր գլխավորը այն է, ինչ մարդու ներսում է, այլ ոչ թե այն, թե ինչպիսին է նա դրսից։ Երբ ես դա առաջին անգամ լսեցի, մի փոքր զարմացա նրա լրջությունից։ Բայց հետո սովորեցի՝ նա հաճախ էր մտնում ինքն իր մեջ։

Լուիսը Վիկտորից հետո մեր լավագույն ամերիկացի ընկերներից մեկն էր։ Մեզ հետ հրաժեշտ տվեցին բոլորը՝ ռեստորանի սեփականատերերից մինչեւ դրա հավաքարարները։ Բոլորը, բացի նրանից։ Ամերիկայում երբեմն այդպես է պատահում։

Մենք այցելում ենք ամենահայտնի մասնավոր հետազոտական համալսարան՝ Դյուկի համալսարան։ Երեւում է, որ Դարեմի բնակիչները հպարտանում են նման հեղինակավոր հաստատությամբ։ Նույնիսկ եթե նրանք այնտեղ չեն սովորում (իսկ ուսումը արժե տարեկան 40 հազար դոլար), ապա գրեթե ցանկացած սուպերմարկետում կարելի է գնել շապիկներ, բաժակներ, մագնիսներ եւ այլ մանրուքներ՝ Դյուկի խորհրդանիշներով։ Համալսարանը ԱՄՆ-ի լավագույն համալսարանների ցանկում է եւ երկրի ամենամեծ հետազոտական համալսարանն է։ Կրթություն ստացողները հիմնականում աշխարհի տարբեր ծայրերից 30-40 տարեկան հարուստ մարդիկ են։

Տարբեր ֆակուլտետների մասնաշենքերը գտնվում են միմյանց կողքին, սա ամբողջական ուսանողական միավորված համալիր է։ Դրանցից մի քանիսը մենք նույնիսկ հասցրեցինք մտնել։ Այն, ինչ տեսնում եք լուսանկարում, բիզնեսի եւ քաղաքագիտության համալսարանի մասնաշենքն է, եւ այստեղ սովորում են ուսանողները։ Կարծես թե մենք այնտեղ մտանք օրվա ժամը 3-ի սահմաններում, դռները բաց էին, համակարգիչները եւ հեռուստացույցները աշխատում էին, բայց շենքում ոչ մի հոգի չկար։ Մենք շրջեցինք բոլոր կաբինետները, նայեցինք կոնֆերանսների դահլիճ եւ ուսանողների համար նախատեսված դասարաններ, բայց տիրում էր մահացու լռություն։

Պատին կախված է համեստ քարտեզ, որտեղ կոճակներով նշված են ժամանած ուսանողների երկրները, ներքեւում ամրացված են նամականիշներ եւ լուսանկարներ։ Շատ ծավալուն կոլաժ...

Ես բազմիցս մտածել եմ, թե որն է նման ուսանողների մոտիվացիան։ Չէ՞ որ ոմանք, թեեւ նրանց շատ փոքր մասը, Դյուկում սովորում են բացարձակապես անվճար (իհարկե, ամենախելացիները կամ մեծ կապեր ունեցողները)։ Ինչպիսի՞ էսթետիկ հաճույք պետք է ստանալ այստեղ գտնվելուց, ինչպե՞ս է հավանաբար հաճելի նստել աշխարհի լավագույն ինստիտուտներից մեկի այգու մարգագետնում, կարեւոր տեսքով այցեքարտերի պահոցում կրել Դյուկի քո անցագիրը, զրույցի մեջ հպարտությամբ արտասանել քո ուսումնական հաստատության անունը, իսկ հետո բոլորին պատմել դասերի մասին թեթեւ մեծամտությամբ։ Դա արժե դրան..

Այս ընթացքում ես ոչ մի անգամ չկարողացա ասել, որ ուզում եմ տուն։ Բայց ինչ-որ բան ինձ հուշում է, որ եթե ինչ-որ մեկն ասի, որ ես կարող եմ այնտեղ մնալ ընդմիշտ, ապա ես անմիջապես կփախչեմ հետ։ Սա օտար է, սա ինձ համար չէ, ուրիշների համար է։

Մենք միշտ փորձում ենք փակել ամառը, պահպանել այն։ Տատիկները եւ մայրիկները թարմ հատապտուղներից մուրաբա եւ հյութեր են պատրաստում, լուսանկարչությամբ տարվածները հաճույքով ծովային լուսանկարները փակցնում են ալբոմների մեջ։ Ես նույնիսկ ունեմ ապակե գնդակ՝ ներսում ավազով եւ խեցիներով։ Ես նայում եմ դրա մեջ՝ քիթս սեղմելով ապակուն, եւ դրա ոլորտը մի պահ երեւում է որպես երկինք եւ օվկիանոս։ Այս ամենը խաբկանք է, ամբողջ ժամանակ ստիպված ես լինում խաբել ինքդ քեզ, մինչեւ գա ամառը։ Այնտեղ, ինչպես մանկության մեջ, ամեն ինչ իրական է։

Այս ամառը իրական է, ես դա հասկացա հենց նրա հետ ծանոթանալիս։

Իրականությունը բոլորովին այլ է։ Եվ շուտով մենք ստիպված կլինենք վերադառնալ դրան։ Ես այն հիշեցի այսպիսին՝

Ամենայն հավանականությամբ, ցերեկը կսկսվի անձրեւ, եւ հետիոտները կհանեն իրենց լավագույն անջրանցիկ կոշիկները եւ անձրեւանոցները, կտրտնջան եղանակից, եւ նրանց մոտ ինչ-որ բան չի ստացվի։ Որովհետեւ երբ առանց պատճառի տրտնջում ես ինչ-որ մեկի վրա, ամեն ինչ չի ստացվում։ Եվ մարդիկ կկանգնեն կանգառներում թաց մազերով, ջրից տարածված տուշով եւ սահուն կոշիկներով, թաքնվելով ծածկերի տակ եւ ժպտալով միմյանց փոխադարձ կարեկցանքից։ Կատուները եւ շները կթափահարեն բեղերից անձրեւի կաթիլները, դնչիկները կդնեն թաթերի վրա եւ կհառաչեն։ Ինչ-որ տեղ նրանց սպասում են նոր տերեր։ Մարդիկ նույնպես կտխրեն։ Ինչ-որ մեկը պատշգամբում կնայի ժամացույցին՝ նյարդային կամ լարված, կարծես դա կարող է կանգնեցնել անձրեւը։ Կքաշի ծխախոտի ծուխ եւ խոնավություն։ Կծփան կոշիկների ներբանները եւ քթերը։ Անձրեւը կուժեղանա, եւ մարդիկ ավելի ամուր կսեղմվեն սառը պատերին։ Ավտոբուսներից կվազեն անակնկալի եկած ուղեւորները՝ կառչած խայտաբղետ անձրեւանոցներից։ Նրանք կնայեն ցուցափեղկերի ապակիներին եւ անելիք չունենալուց խանութում կգնեն այն, ինչ իրենց պետք չէ։ Եվ ամեն ինչ մի ակնթարթում կդառնա ավելի ծույլ, ավելի դանդաղ, ավելի անշնորհք, կարծես ժապավենը ծամվել է, եւ ազդանշանը միշտ ընդհատվում է։ Եվ բոլորը կհորանջեն։ Այնքան երկար եւ ձգձգվող, որ կարծես հորանջելու ժամանակ նրանք ընկնում են կարճատեւ քնի մեջ եւ հասցնում են երազներ տեսնել։