2014 թվականի ապրիլի 29-ը։ Ցերեկվա ժամը 11-ի սահմաններում։ Աստանա։ Ամերիկյան հյուպատոսություն։ Ղազախների եւ ամերիկացիների միջեւ երկխոսությունը շարունակվում է։ Կարծես թե նրանք լավ են լեզու գտնում։ Բոլոր ուսանողները ուրախ դուրս են գալիս։ Իսկ ես ինչպե՞ս դուրս կգամ այստեղից... Հետաքրքիր հարց է...

Մի քանի րոպե առաջ, լսողության հետ կապված խնդիրների պատճառով հարցը սխալ լսելու եւ սխալ պատասխանելու վախից տառապողիս համար, մի քանի վայրկյան առաջ ասած սուտս անհանգստություն դարձավ։ Վիզայի հարցազրույցն անցնելու երրորդ կանոնի համաձայն, որը մեր գլուխն էին մտցրել՝ «Երբեք չի կարելի խաբել հյուպատոսին»։ Բայց ես ստիպված էի խախտել այդ կանոնը։ Հուսով եմ՝ հյուպատոսը դա չի նկատի...

Ինձ հարցազրույց անցկացնող տղան էլ է ինձ պես ակնոց կրում։ «Գուցե նա ակնոցավորին առանց տապալելու անցկացնի», - մտքովս անցավ։ Հետո մտածեցի, որ մի օր ես էլ կարող եմ նման պաշտոնում հայտնվել։ Դիվանագիտական ծառայությունը ինձ միշտ էլ դուր է եկել։ Դրա համար նախ եւ առաջ պետք էր լեզու սովորել։ Այդ նպատակով էլ դպրոցը չավարտած՝ 9-րդ դասարանն ավարտելուն պես ընդունվեցի քոլեջ՝ անգլերենը զրոյից սովորելու համար։ Իմ այս որոշումը շատերի համար պարզ երկնքից որոտի պես էր։ Մեծամասնությունը, որ կարծում էր, թե ես պատմության ուսուցիչ եմ դառնալու, սկզբում դա կատակ ընդունեց, իսկ հետո չկարողացավ հասկանալ իմ ընտրությունը։ «Անգլերենից ոչինչ չհասկացող երեխան ուզում է անգլերենի ուսուցիչ դառնալ։ Ի՜նչ ծիծաղելի է։ Մեկ-երկու ամիս հետո չկարողանալով սովորել՝ հետ կգա...» - ահա թե ինչ էին մտածում այն ժամանակ շատերը իմ մասին։ Դրա գաղտնիքը միայն ես գիտեի։ 7 տարի անց ես ձեզ եմ բացահայտում մի գաղտնիք, որը մինչ այժմ ոչ ոք չգիտեր։ «Եթե ստացվի՝ դիվանագետ կդառնամ, եթե ոչ՝ ուսուցիչ կամ թարգմանիչ։ Ամեն դեպքում, լեզու իմացող մարդը չի կորչի» - այս նպատակով ես ընտրեցի անգլերենը եւ համոզվեցի այդ ճանապարհի ճշմարտացիության մեջ։

Մեկ այլ բան, որ մեծացրեց իմ հետաքրքրությունը դիվանագիտության եւ քաղաքականության նկատմամբ, Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաեւի «Բելասու» աշխատությունն էր։ 2011 թվականին, մանկական ճամբարում որպես դաստիարակ աշխատելով, իմ առաջին աշխատավարձով գնել եմ այդ գիրքը։ Շատ հիանալի գիրք է, բայց դժվար է հավատալ, որ նա ինքն է այն գրել։ Գուցե ինքն է գրել։ Ի վերջո, հայտնի գրողի որդի է։ Այդ գրքում Կասիմ-Ժոմարտը գրում է, որ ժամանակին աշխատել է Սինգապուրում Խորհրդային Միության դեսպանատանը։ Նա էլ է զբաղվել վիզաների տրամադրման հարցերով, ինչպես հիմա իմ առջեւ կանգնած ամերիկացին։ Մի օր նա կատակով ռուսերեն ինչ-որ բան է ասել վիզայի համար եկած մի մարդու (եթե չեմ սխալվում, պետք է որ Ավստրալիայի քաղաքացի լիներ)։ Երեւի նա Տոկաեւին տեղացի սինգապուրցի է կարծել եւ վախեցել է, երբ նա ռուսերեն է խոսել։ Հաստ ապակու հետեւում գտնվող ամերիկացի հյուպատոսին նայելով՝ հիշեցի այդ դեպքը։ «Հետաքրքիր է, այս մարդն էլ ինձ հետ կատակ կանի՞... Ամերիկացիները սիրում են կատակել...» Մինչ ես այս ամենի մասին էի մտածում, հարցազրույց անցկացնողը հասցրեց տալ հաջորդ հարցը։ Ինչպես պատահեց, այդ հարցը պարզվեց այն հարցի շարունակությունն է, որին ես մի քանի վայրկյան առաջ սուտ պատասխան էի տվել՝

• Can you cook «Beshbarmak»?

• Yes, of course! – ես նույնիսկ չնկատեցի, թե ինչպես պատասխանը ինքնաբերաբար դուրս թռավ բերանիցս։ Oh, mon Dieu! Հիմա եթե հարցնի, թե ինչպես է պատրաստվում «Բեշբարմակը», ի՞նչ եմ ասելու։ Որտեղի՞ց իմանամ, թե ինչպես է այն պատրաստվում։ Մի բան, որ կյանքումս չեմ պատրաստել։ Լավ, կասեմ, որ միս, խմոր եւ կարտոֆիլ են ավելացնում, բայց ի՞նչ կպատասխանեմ, եթե հարցնի պատրաստման գործընթացի մասին։ Որտեղի՞ց իմանամ, թե ինչն են առաջինը լցնում, ինչը՝ երկրորդը... Այս սուտն էլ բավական է։ Այլեւս չեմ կարող խաբել հյուպատոսին։ Սա արդեն երկրորդ անգամն է, որ ստում եմ։ «Նա հաստատ ինձ տապալելու է։ Վերջ, հրաժեշտ տուր երազանքիդ։ - Ոչ, կանգնիր, սպասիր։ Դեռ ոչինչ հայտնի չէ» - ես պայքարում էի իմ մտքերի հետ։ Հյուպատոսը նույնիսկ չնայեց դեմքիս։ Նայեց, հենց մոտեցա, հետո նայեց, երբ ես հարցրի «In America?», եւ վերջ։ Բոլոր հարցերը տվեց՝ նայելով ներքեւ եւ թերթելով թղթերը։ Մի անգամ նայում է համակարգչին, մի անգամ՝ թղթերին։ Ինձ չի նայում, որ կանգնած եմ իր դիմաց։ Թող չնայի։ Թող չտեսնի ստից կարմրած դեմքս։ Այդպես նա թերթելով իմ ուսանողական գրքույկը, որը դրված էր իր առջեւ, տվեց հաջորդ հարցը՝

• Are you good student? - Ես հարցը չլսեցի՝

• Sorry?

• Are you good student? - Միեւնույն է, չկարողացա լսել՝

• I’m sorry, but I didn’t catch you...

• A R E Y O U G O O D S T U D E N T? – ասաց նա՝ զայրացած նայելով ինձ եւ բարձրացնելով ձայնը։ Միայն այդ ժամանակ լսեցի՝

• Ah, yes! – Ես շփոթվեցի։ Ինձ համար, ով անհանգստանում էր, որ կարող է հարցնել Բեշբարմակի մասին, այս հարցը կարծես հանգստացրեց ինձ, բայց դա երկար չտեւեց։ Ես նորից անհանգստացա՝ հուսալով, որ նա չի տեսնի գերազանց եւ լավ գնահատականներիս մեջ գերմաներենից ունեցած միակ «երեք» գնահատականս։ Քանի որ նա նայում էր ներքեւ, գուցե չնկատեր իմ առաջին երկու սուտը, բայց եթե տեսնի ձեռքին եղած ուսանողական գրքույկում գերմաներենից ունեցած միակ «երեքը», պարզ կդառնա, որ ես ստում եմ։ Հյուպատոսը նույն հարցը տվել էր իմ մի ծանոթին, որի գրքույկը լի էր «երեքներով»։ Նա էլ էր պատասխանել «Yes»։ Զայրացած հյուպատոսը բացել էր իմ ստած ծանոթի գրքույկը, մատնացույց արել եւ լավ հանդիմանել էր նրան՝ ասելով, որ ստում է։ Դրանից հետո ծանոթս «մերժում» ստացավ։ Եթե նա նկատի իմ միակ «երեքը», ոչ մի երաշխիք չկա, որ նույնը չի անի ինձ հետ։ Այնուամենայնիվ, չպետք է իզուր հույսը կորցնել։ Հյուպատոսը արագ թերթեց գրքույկս եւ փակեց... Վերցրեց առջեւում դրված թերթիկը եւ պարզեց ինձ՝

• Did you read this pamphlet?

• Yes, I did.

• Do you know your rights?

• Yes, I do.

Հյուպատոսը թերթիկը դրեց սեղանին, անձնագրիս մեջ դրեց վարդագույն մի թուղթ եւ փաստաթուղթը սահեցրեց դեպի ինձ՝

• You need new photo?

• Sorry?

• You need new photo, – Ոչինչ չհասկացա։ Հինգերորդ կանոն՝ եթե անձնագիրդ հետ են տալիս, ուրեմն դա անմիջապես «մերժում» է։ Ես դանդաղ ձեռքս մեկնեցի եւ վերցրեցի փաստաթուղթը։ Նշանակում է՝ նա զգացել է, որ ես խաբել եմ իրեն... Այլապես ինչո՞ւ պետք է «մերժում» տար։ Ես պատասխանել էի նրա բոլոր հարցերին, չէ՞... Վեցերորդ կանոն՝ «Եթե հյուպատոսից «մերժում» ես ստացել, լուռ վերցրու փաստաթղթերդ եւ հեռացիր։ Հյուպատոսին ոչ մի հարց տալ կամ աղմուկ բարձրացնել չի կարելի։ Հյուպատոսը անկախ որոշում է կայացնում։ Նա ինքն է որոշում՝ ում վիզա տալ, ում՝ ոչ։ Ոչ ոք չի կարող վիճարկել նրա որոշումը»։ Փաստաթուղթը ձեռքիս՝ ռոբոտի պես մեկ քայլ հետ արեցի եւ շրջվեցի ձախ։ Երբ շրջվեցի, սրահում կարգուկանոնին հետեւող շիկահեր աղջիկը գալիս էր դեպի ինձ՝ արագ-արագ ռուսերեն խոսելով։ Ես չկարողացա հասկանալ, թե ինչ է ասում։ Այդ պահին իմ ընկալման եւ պատասխանելու ռեֆլեքսները անջատվել էին։ Ես տեսնում էի միայն նրա շուրթերի շարժումը։ Երեւի հարցնում էր, թե ինչ է պատահել։

• You need new photo, - ասացի։ Մինչ ես ասում էի այդ բառերը, նա արդեն հասցրել էր վերցնել փաստաթուղթս եւ տեսնել ներսի վարդագույն թուղթը։

• Գնացեք, նորից լուսանկարվեք։

• Ա՞...

• Գնացեք լուսանկարվեք եւ բերեք այստեղ։ Դուք անցել եք, մի անհանգստացեք, - սա Ժուլդիզ Ելյուբաեւան էր։ Ես նրան առաջին անգամ էի տեսնում։ Չէի մտածում, որ նա այսքան երիտասարդ եւ գեղեցիկ կլինի...

Ես շրջվեցի եւ առանց ոչինչ նայելու գնացի։ Երբ դուրս էի գալիս, ներսում նստածներից մեկը կարծես ինչ-որ բան ասաց ինձ, բայց ոչինչ չհասկացա։ Բոլոր մտքերս այն էր, որ արագ հասնեմ պոստին, վերցնեմ պայուսակս, հեռախոսս եւ զանգահարեմ Ակտոբեի իմ համակարգողին՝ խորհուրդ հարցնելու համար։ Ես շտապեցի դուրս՝ առանց հետ նայելու։ Ինձ հետ դուրս եկավ նաեւ մեր համալսարանի երկրորդ կուրսի թարգմանչուհի Դարիգա Ռաբաեւան։ Թեեւ երկու տարի է՝ միշտ տեսնում էինք իրար, բայց նա երբեք ինձ հետ չէր խոսել, իսկ այս անգամ հարցերով էր ռմբակոծում ինձ։ Մինչ ես արագ եւ կարճ պատասխանում էի, նրա հարցերը սկսեցին կրկնվել։ «Այս աղջիկը իրենո՞վ է։ Թե՞ ծաղրում է ինձ» - մտածեցի, իսկ խեղճը ընդհանրապես չէր հասկանում ղազախերեն։ Օ՜, խեղճ։ Եվս մեկ մանկուրտ, որ չգիտի ղազախերեն։ Ես դադարեցի պատասխանել նրա հարցերին։ Պատասխաններ չստանալով՝ նա սկսեց հարցերը տալ անգլերենով։ Մինչ ես անգլերենով 2-3 հարցի պատասխանեցի, հասանք պոստին։ Պահակից վերցրեցի պայուսակս եւ դուրս եկա՝ առանց հետ նայելու։ Հեռախոսս վերցնելուն պես զանգահարեցի համակարգողիս՝

• Ալո, Կիրա։ Բարեւ։ Ինձ հետ տվեցին փաստաթուղթս՝ ասելով «You need new photo»։ Հիմա ի՞նչ անեմ։

• Ուրիշ բան չասացի՞ն։

• Ոչ։

• Ի՞նչ գույնի թուղթ տվեցին։

• Վարդագույն։ Ասացին՝ նորից լուսանկարվիր եւ բեր...

• Այդ դեպքում ինչո՞ւ ես զանգում։ Գնա, նորից լուսանկարվիր եւ տուր։

Ես շրջվեցի ձախ եւ ուղիղ գնացի լուսանկարչատուն փնտրելու։ Հյուպատոսարանի դրսում սպասող ակտոբեացի տղաներից մեկը կարծես կանչեց ինձ։ Բայց դա ինձ ուրվական ձայների պես թվաց։ Քայլում եմ, քայլում։ Դիմացից փչող քամին կարծես ուզում է ինձ գետնին տապալել։ Քայլում եմ քամուն հակառակ՝ հոսանքին հակառակ լողացող իռլանդական սաղմոնի պես։ Մի անգամ սուրբ Պատրիկը չէր կարողանում ուտելիք գտնել, շատ էր սովածացել եւ նստել էր գետի ափին։ Տեսնելով սա՝ մի սաղմոն դուրս եկավ ջրից եւ առաջարկեց իրեն ուտել։ Սուրբ Պատրիկը կերավ ձուկը եւ ողջ մնաց։ Դրանից հետո նա սաղմոնին շնորհեց հոսանքին հակառակ լողալու կարողություն... Ոչ մի լուսանկարչատուն աչքիս չի ընկնում։ Շուրջբոլորը միայն սեւ ապակիներով մեքենաներ են եւ շինարարություն։ Ուզում էի ճանապարհ հարցնել, բայց ոչ մի կենդանի հոգի չկա։ Քայլում եմ, քայլում։ Շուրջբոլորը ինձնից բացի ոչ մի կենդանի հոգի չկա։ Ի՞նչ է սա, Աստանան ուրվականների քաղա՞ք է։ Մարդիկ ո՞ւր են գնացել։ Թե՞ բոլորը մեքենայով են, եւ հետիոտն չի մնացել։ Քայլում եմ առանց ուղղության նավի պես։ Վերջապես հանդիպեցի մեկին։ Հարցրեցի ճանապարհը, բայց նա ոչինչ չգիտի։ Արդեն երկար ժամանակ է՝ քայլում եմ, նույնիսկ ցուրտը չեմ զգում։ Շուրջբոլորը միայն դեկորատիվ նշանակություն ունեցող հուշանվերային շենքեր են։ Դեկորատիվ քաղաք։ Այն գումարները, որոնք պետք է հասնեին յուրաքանչյուր ղազախի գրպանին, գնում են այս շենքերին։ Եթե հսկայական միջոցները ներդրվեին ոչ թե քարի, այլ ժողովրդի մեջ, ժողովուրդը որքա՜ն կծաղկեր... Նշանակում է՝ այս Աստանայում յուրաքանչյուր ղազախի բաժին կա։ Եգիպտոսի խելագար փարավոնները մեկը մյուսի հետեւից, մրցելով իրար հետ, կառուցում էին բուրգեր։ Երկրի ամբողջ գումարը լցնում էին այնտեղ։ Երբ գումարը վերջանում էր, իսկ շինարարությունը չէր ավարտվում, նրանք սոված ժողովրդին ստիպում էին անվճար աշխատել։ Արդյունքում ծաղկուն հին եգիպտական քաղաքակրթությունը փլուզվեց, իսկ բուրգերը մնացին իրենց տեղում։ Հիմա դրանց տիրապետում են ուրիշները։ Եթե ջուրը լցնես քարի վրա, քարը մաքրվում եւ փայլում է, բայց մնում է անշարժ։ Եթե լցնես խոտի վրա, այն աճում է։ Ո՞րն է մեզ համար ավելի կարեւոր։ Փայլո՞ւն քարը, թե՞ ծաղկող կանաչը...

Չգիտեմ՝ որտեղ եմ քայլում, Աստանայում մոլորվել եմ։ Մեկը ցույց է տալիս մի ուղղություն, մյուսը՝ մեկ այլ։ Պարզապես թափառում եմ։ Հազը սկսվեց, ջերմությունս էլ բարձրացավ։ Մոլորված՝ հասա Ազգային գրադարանի մոտ։ Լավ է, որ մենք ունենք գրադարան այսպիսի վեհ շենքում։ Բայց երբ տեսա գրադարան տանող աստիճանների քանդվող կապույտ քարերը, տրամադրությունս նորից ընկավ։ Եթե մինչեւ գրադարան հասնելը սայթաքենք քանդվող քարերից եւ ճակատներս ջարդենք, ինչպե՞ս ենք հասնելու գրադարան։ Ինչպե՞ս ենք կարդալու ներսում պահվող գրքերի գանձերը... Երեւում է, որ շենքը նոր է կառուցված։ Իսկ ի՞նչ անել, եթե նոր շենքի հիմքը քանդվում է դեռ չկառուցված։ Եվրոպայի ամրոցները դարեր շարունակ կանգուն են, եւ ոչ մի քար չի մաշվել։ Աստանան հյուսիս տեղափոխելը ռազմավարական տեսանկյունից ճիշտ որոշում էր։ Այնուամենայնիվ, մայրաքաղաքը, որը աշխարհի երկրները կառուցում են 70-80 տարում, մենք կառուցեցինք 15 տարում։ Ո՞ւր էինք այդքան շտապում։ Ինչպիսի՞ն կլինի դրա որակը...

Թափառելուց հետո վերջապես գտա մի լուսանկարչատուն։ Նորից լուսանկարվեցի եւ նույն ճանապարհներով հետ գնալով՝ հասա ամերիկյան դեսպանատուն։ Երբ զանգահարեցի Ժուլդիզին, նա արդեն գնացել էր գրասենյակ։ Հիմա ինչպե՞ս գտնեմ աջ ափին գտնվող «InterExchange»-ի գրասենյակը։ Հանդիպած ռուս կնոջը ասացի՝ «How can I go to Kazhymukhan 22?», իսկ նա ասում է՝ «Չհասկացա»։ Ակամա ծիծաղեցի։ Հետո ես նրա հետ խոսեցի ղազախերեն։ Նա բացատրեց, թե ինչպես հասնել։ «Ակտոբեի ռուսներին գլուխը կտրես էլ, ղազախերեն չես խոսեցնի։ Նույնիսկ եթե գիտեն, դիտմամբ չեն խոսում։ Այստեղի ռուսները լավն են, կարող են ղազախերեն խոսել», - մտածեցի եւ շնորհակալ եղա այդ կնոջը։ Այդպես, երբ նոր լուսանկարը տարա գրասենյակ, պարզվեց, որ այդ լուսանկարն էլ է անվավեր։ Ես կարծում էի, որ առաջին լուսանկարը չեն ընդունել որակի պատճառով, իսկ ամբողջ խնդիրը «ակնոցի» մեջ էր։ Ակնոցով լուսանկարը վիզայի համար անվավեր է։ Որտեղի՞ց իմանայի... Այդպես ստիպված եղա նորից լուսանկարվել՝ առանց ակնոցի։ Բարեբախտաբար, գրասենյակի կողքը լուսանկարչատուն կար։ Նորից լուսանկարվեցի եւ տարա։ Հաջորդ օրը վերադարձա Ակտոբե։ Մայիսի 18-ին ստացանք վիզայով անձնագրերը։ Միայն այդ ժամանակ ես վերջնականապես համոզվեցի, որ անցել եմ վիզայի հարցազրույցը...