Ալեքսեյ, ք. Մագնիտոգորսկ

«Ես առաջին հայացքից սիրահարվեցի այս երկրին!!!»։

Ալեքսեյ

ԲԱՐԻ ԳԱԼՈՒՍՏ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԱՖՐԻԿԱ

Դպրոցական տարիներից երազում էի այցելել այս խորհրդավոր եւ մեր համաքաղաքացիների մեծամասնության համար բոլորովին անհայտ երկիր։ Պատմականորեն այնպես է ստացվել, որ ՀԱՀ-ում գործող քաղաքական ռեժիմի պատճառով ԽՍՀՄ-ը (որքան ինձ հայտնի է) երկար տարիներ դիվանագիտական հարաբերություններ չի ունեցել նրա հետ։ Մինչեւ հենց այդ քաղաքական ռեժիմի՝ ապարտհեյդի (անգլերեն «apartheid» բառից՝ առանձին բնակություն, տվյալ դեպքում՝ ռասայական հիմքով) անկումը։ ԽՍՀՄ-ը, սակայն, դադարեց գոյություն ունենալ ՀԱՀ-ի ապարտհեյդից երեք տարի առաջ։ Նոր Ռուսաստանը ՀԱՀ-ում դիվանագիտական ներկայացուցչություններ հիմնեց, հարաբերություններ հաստատվեցին։ Իսկ Ռուսաստանի քաղաքացիները, ինչպես եւ նախկինում, մեծամասամբ քիչ բան գիտեն այս եզակի երկրի մասին, բացի որոշ կարծրատիպային պատկերացումներից (ի դեպ, ինչպես եւ Աֆրիկյան մայրցամաքի երկրների մեծ մասի մասին)։ Այնպես որ, նոր Հարավային Աֆրիկան բացահայտելը դեռ առջեւում է։

Ի դեպ, այս երիտասարդ երկիրը 2009 թվականին կդառնա ընդամենը 15 տարեկան։

Իսկ նոր այն դարձավ քաղաքականության, տնտեսության, հասարակության եւ մտածելակերպի բոլոր ոլորտներում արմատական փոփոխությունների շնորհիվ։ Այդ փոփոխությունները նոր են սկսվել։ Երկրի եւ նրա բնակիչների համար ամենավտանգավոր ժամանակներն արդեն անցյալում են, բայց Աֆրիկյան մայրցամաքի այս երիտասարդ մարգարտին դեռ շատ կտրուկ շրջադարձեր են սպասվում։

«Բարի գալուստ Հարավային Աֆրիկա»՝ լուսավորվեց իմ բջջային հեռախոսի էկրանին ռոումինգի պայմանների մասին տեղեկատվությամբ, երբ մենք վայրէջք էինք կատարում՝ պտտվելով տպավորիչ չափեր ունեցող Յոհաննեսբուրգի եւ «Օ Տամբո» օդանավակայանի վրայով։ Իլյումինատորի պատուհաններից տեսնում էի Հիլբրոուի երկնաքերերը՝ տեղի Մանհեթենը... Դրանք իմ առաջին րոպեներն էին եւ առաջին տպավորությունները երկրից։ Շատ հաճելի տպավորություններ, որոնք աստիճանաբար վերածվում էին էյֆորիայի՝ այն գիտակցումից, որ ես գտնվում եմ ՀԱՀ-ում!!!

Իսկ ընդհանրապես, իհարկե, տարօրինակ մտքեր էին առաջանում դեռ վայրէջքի ժամանակ, երբ ինքնաթիռը դանդաղ իջնում էր նախ Պրետորիայի, հետո Յոհաննեսբուրգի վրայով՝ ուղեւորներին հնարավորություն տալով թռչնի թռիչքի բարձրությունից դիտել այդ ամբողջ մեգապոլիսը։ Ներքեւում դանդաղ լողում էին նախ կոկիկ ֆերմերային դաշտերը, հետո արվարձանները՝ յուրօրինակ «մեկհարկանի Ամերիկա», հետո արդյունաբերական գոտիները, գործարար թաղամասերը՝ երկնաքերերով, գոլֆի դաշտերը, մարզադաշտերը, մրցուղին, ավտոմայրուղիները... Եվ ամեն ինչ կոկիկ էր ու հարթ։ Եվ մտքերը տարօրինակ էին, որովհետեւ ես զարմացած էի, որ այս ամենը գտնվում է Աֆրիկայում։

Իսկ այս մայրցամաքի երկրների մասին մեր համաքաղաքացիների մեծամասնությունը բոլորովին այլ պատկերացում ունի։ Իմ մտքերը տարօրինակ թվացին նաեւ այն պատճառով, որ ես ՀԱՀ-ը հենց այդպիսին էի ակնկալում տեսնել։ Ես շատ էի կարդացել նրա մասին եւ երկար ժամանակ հեռակա ուսումնասիրել էի այն, բայց միեւնույն է, ես ապշած էի եւ հաճելիորեն զարմացած։

Հետո էին հյուրընկալ սեւամորթ մաքսավորները, օդանավակայանի հաճելի աշխատակիցները, որոնք պատրաստ էին օգնել։ Տեղափոխվեցինք Քեյփթաունի չվերթին, որտեղ մեզ սպասում էր տպավորությունների հերթական չափաբաժինը։ Այդ օրը զով էր։ Սկսվում էր տեղի գարունը։

Մենք բավականին զարմացանք «Կայելիշա» օդանավակայանի ճանապարհի մոտ գտնվող խրճիթներից (թաունշիփներից)։ Դրանք այսպես կոչված «սեւամորթ աղքատների, անօրինականների եւ տարբեր տեսակի թափառաշրջիկների տներն էին»։

Փոխարենը՝ կենտրոն մոտենալիս մեզ շրջապատեցին շատ նույնիսկ հիանալի, կանաչի մեջ թաղված թաղամասեր։ Եվ, վերջապես, ամենաապշեցուցիչ տեսարանը բացվեց կենտրոն մտնելիս՝ լեռան իջեւանին։ Ամբողջ քաղաքը, ծովածոցը, օվկիանոսը, Սեղան լեռը... ամեն ինչ ափի մեջ էր։ Անմոռանալի րոպեներ՝ անհավանական հիացմունքի, որոնք ապրել եմ Քեյփթաունում առաջին օրը, այդ օրվա ծանոթությունները՝ այս ամենը ստիպեց ինձ ընդմիշտ սիրահարվել այս եզերքին։

— Այ քեզ բան!!! Չեմ հավատում աչքերիս! — զարմանում էի ես՝ նայելով շուրջս եւ շունչ քաշելով հիացմունքից ու ուրախությունից։

Մինչ ՀԱՀ-ը, ես երկու անգամ չորս ամսով ուսանողական ծրագրով մեկնել եմ Ամերիկա։ Այնտեղ ոչինչ, բայց Ամերիկան ինձ չգրավեց։ Ինչը չեմ կարող ասել Հարավային Աֆրիկայի մասին։

Երբ մենք երեքով հավաքվեցինք՝ ես, Լիզան եւ Ալիսան, ցանկանալով ինչ-որ տեղ գնալ, ես առաջարկեցի ՀԱՀ-ը։ Աղջիկները չընդդիմացան։ Առավել եւս, որ մենք նոր էինք ավարտել համալսարանը, շատ էինք ուզում ինչ-որ տեղ փախչել, եւ մեզ ոչինչ հատուկ չէր պահում, մինչդեռ ուսանողների պես երկար ժամանակով ինչ-որ տեղ գնալու հնարավորություններ մեզ մոտ գրեթե չէին մնացել։ Առջեւում ուրվագծվում էին ռուսական աշունն ու ձմեռը, մինչդեռ ՀԱՀ-ի ձմեռային ամառը մեզ շատ գրավիչ թվաց։ Ի դեպ, մենք չսխալվեցինք։

Ջանասիրաբար եւ ոգեւորությամբ ձեռնամուխ եղանք ուղեւորության նախապատրաստմանը։ Շուտով իմացանք եւ, իհարկե, շատ ուրախացանք, որ մեզ հետ կգա եւս մեկ աղջիկ՝ Դաշան Պետերբուրգից։ Չեմ հիշում՝ ով ում առաջինը գտավ՝ նա մեզ, թե մենք նրան, բայց մենք գտնվեցինք, կարծես, ՀԱՀ-ին նվիրված ՑՄՕ-ի չաթի միջոցով։ Թեեւ, գուցե, ինչ-որ բան արդեն խառնում եմ...

Եվ ահա ամեն ինչ պատրաստ էր, մենք հավաքվեցինք, մեկնեցինք եւ ժամանեցինք։

Օդանավակայանում հանդիպումից հետո մեզ բերեցին «Ashanti-house», տեղավորեցին։ Դաշան թռչում էր այլ ավիաընկերություններով, եւ նրան տեղավորեցին «SASTS-house»-ում, բայց նա հասավ նրան, որ իրեն տեղափոխեն մեզ մոտ։

Առաջին շաբաթը, ուղիղ կասեմ, մենք պարզապես վայելում էինք։ Գնում էինք էքսկուրսիաների, ոչ մի բանի մասին չէինք անհանգստանում՝ ոչ աշխատանքի, ոչ էլ կացարանի մասին անգամ չէինք մտածում։ Անհրաժեշտությունը մեր առջեւ ծագեց ավելի ուշ։ Ընդ որում՝ միանգամից սուր եւ կոնկրետ. պետք էր տեղափոխվել։

Մենք վճարեցինք «SASTS-house»-ում երեք օր ապրելու համար եւ սկսեցինք Քեյփում հետագա կյանքի համար կացարան փնտրել։ Ի դեպ, այն կարելի է փնտրել երեք եղանակով՝ գործակալությունների միջոցով, թերթի հայտարարություններով եւ կայքի հայտարարություններով (մենք դրա համար օգտագործեցինք www.gumtree.co.za-ն)։

Նայեցինք, կարծես, հինգ բնակարան եւ կանգ առանք վերջին տարբերակի վրա, որպես բոլորիս առավել հարմար։ Տեղավորվեցինք Գրին Փոյնթում։ Հետո՝ սկսեցինք աշխատանք փնտրել։ ՍԱՍՏՍ-ում մեզ խորհուրդ տվեցին Կուբանան, եւ մենք բոլորս գնացինք այնտեղ։ Առաջինը այնտեղից հեռացավ Դաշկան։ Հետո՝ ես։ Իսկ վերջինները՝ Լիզան եւ Ալիսան։ Լիզան տեղավորվեց մեկ այլ տեղ, իսկ Ալիսան աշխատեց մինչեւ դեկտեմբեր, որից հետո մեկ ամիս անց որոշեց տուն գնալ։ Իսկ մինչ այդ ուզում էր էլի զբոսնել, տեսնել քաղաքը, հանգստանալ։

Ես տեղավորվեցի որպես բարմեն՝ Վոթերֆրոնտի մի փոքրիկ ռեստորանում։ Այնտեղ կես տարի էլ աշխատեցի։

Ալիսայի հետ մենք բաժանվեցինք, եւ ես ծանոթացա տեղացի մի աղջկա հետ, սկսեցի հանդիպել նրա հետ։ Ծանոթացանք ռեստորանում՝ միասին էինք աշխատում։

Իսկ հետո սկսվեց սովորական կյանքը, ինչպես ցանկացած հարավաֆրիկացու մոտ։

Գրեթե ութ ամսվա ընթացքում, որ ապրում եւ աշխատում էի Քեյփում, հասցրեցի բավականին լավ ուսումնասիրել եւ՛ քաղաքը, եւ՛ շրջակայքը՝ պարբերաբար կատարելով ինչ-որ արշավներ։ Կամ ավտոբուսով, կամ էլեկտրագնացքներով։ Կամ էլ ընկերների հետ մեքենայով։

Իսկ երկու հազար ութի մարտին ես մեկնեցի մեծ ճանապարհորդության՝ Նամիբիա!!!

Ոչ ոք չկարողացավ ինձ ընկերակցել. ընկերուհիս աշխատում էր, Լիզան՝ նույնպես։ Կատյան վերջերս էր եկել, նրանը ճանապարհորդությունները չէին։ Եվ նա էլ էր աշխատում։ Իրան մեկնել էր Ալմա-Աթա։ Ես մտածեցի-մտածեցի եւ վերցրեցի ավտոբուսի տոմս դեպի Վինդհուկ՝ Նամիբիայի մայրաքաղաք։

Գնացի ամբողջ օրը, ճանապարհին ծանոթացա մի գերմանացի տղայի, Նոր Զելանդիայից մի աղջկա, մեկ այլ աղջկա Իսրայելից եւ մի ամերիկացի տղայի հետ։ Մեզ մոտ ստացվեց անհավանական վինեգրետ. ամենազարմանալին այն է, որ մենք բոլորս հանդիպեցինք Նամիբիայում!!! Մենք նրանց բոլորի հետ շատ մտերմացանք, հատկապես նորզելանդուհու, ամերիկացու եւ իսրայելուհու հետ։ Գերմանացին Վինդհուկից հետո շարժվեց առաջ, իսկ մենք, մայրաքաղաքում նախապես մտածված մեկ օրվա փոխարեն, մնացինք այնտեղ երեք օր։ Ընդհանուր առմամբ, որպես երկիր, Նամիբիան քիչ է տարբերվում ՀԱՀ-ից, բացառությամբ լանդշաֆտների։ Հայտնի է անապատների զարմանալի գեղեցկությամբ։

Այնտեղ կան այնպիսի խելահեղ երկար, դեպի անհայտ հեռուն գնացող մայրուղիներ, եւ տասնյակ կիլոմետրերով ոչ ոք չկա։ Գիտե՞ք ինչու։ Երկրի բնակչության թիվը երկու միլիոն մարդ է, եւ դա Ուկրաինայի չափ տարածքի վրա։ Քաղաքները շատ փոքր են։ Վինդհուկն ինքնին փոքր է, եւ այնտեղ հատուկ դիտելու բան չկա։ Բայց Նամիբիայի գլխավոր գեղեցկությունը, ինչպես եւ ՀԱՀ-ում, նրա եզակի բնությունն է։

Մեր խայտաբղետ ընկերախմբում զվարճալի երեք օր անցկացնելուց հետո մենք բոլորս շարժվեցինք յուրաքանչյուրս մեր ուղղությամբ։ Ես՝ դեպի Քեյփ։ Դուրս եկա մայրուղի եւ սկսեցի մեքենա բռնել։ Այստեղ ավտոստոպը, սկզբունքորեն, շատ տարածված չէ, բայց, այնուամենայնիվ, ճանապարհի մի մասը ինձ հաջողվեց անցնել հենց այդպես։

Այդ ճանապարհորդության մեջ ամենից շատ հիշվեց ճանապարհը։ Ինձ դուր էր գալիս շարժումը։ Անվերջ գնալ ու գնալ՝ ամբողջ ժամանակ ծանոթանալով տարբեր հետաքրքիր մարդկանց հետ։ Նամիբիան, իմ կարծիքով, հեքիաթային երկիր է։

2008-ի մարտին Քեյփթաունի նավահանգիստ ժամանեց ռուսական «Ակադեմիկ Ֆյոդորով» գիտահետազոտական նավը։ Մենք ծանոթացանք այդ նավի պրոֆեսորի հետ եւ շատ մտերմացանք։ Վերջում նույնիսկ փոխանակվեցինք շապիկներով, եւ պրոֆեսորը ինձ հրավիրեց երկու հազար ութի աշնանը նավարկության դեպի Անտարկտիդա։ Ես շատ ուրախացա։

Եվ նոյեմբերին «ռուսական նավատորմի ֆլագմանով» մեկնեցի նավարկության։ Ձմեռը ես անցկացրեցի Անտարկտիդայում (որտեղ, ի դեպ, տարվա այդ եղանակին նույնպես, ինչպես Աֆրիկայում, ամառ է)։ Այդ ժամանակահատվածում այնտեղ ամենացուրտ եղանակը եղել է մինուս տասը աստիճանը!!!

Անտարկտիդայում տարվա այդ եղանակին շուրջօրյա ցերեկ է, արեւը հորիզոնից ընդհանրապես չի մայրանում։ Իսկ այնտեղի ձմռանը, ընդհակառակը, արեւը հորիզոնից երբեք չի բարձրանում։ Տարօրինակ եւ զարմանալի վայր։ Որտեղ, երբեմն, լինում է անսովոր գեղեցիկ։

Նավարկությունից վերադառնալով՝ ես պլանավորում եմ տեղափոխվել, գոնե ժամանակավոր բնակության, Քեյփթաուն։ Պարզվեց, որ առանց այդ քաղաքի ես արդեն պարզապես չեմ կարող ապրել եւ շատ եմ կարոտում այն։ Հրաշալի կլիներ մեր ձմեռն անցկացնել այնտեղ, իսկ ամռանը վերադառնալ Մագնիտոգորսկ։ Ամռանը մեզ մոտ էլ է լավ։

Հիշում եմ՝ երբ ապրում էի Քեյփում, գրում էի տուն կամ շփվում հեռախոսով, երբ խոսքը վերաբերում էր տեղի բնակչությանը, ինձ, ինչ-ինչ պատճառներով, ոչ ոք չէր հասկանում։ Չէ՞ որ մեծամասնությունը կարծիք ունի, որ այստեղ բնակվում է բացառապես սեւամորթ բնակչություն, այն էլ սպիտակամորթների նկատմամբ վատ է վերաբերվում։ Բացի այդ, կարծում են, որ այստեղ ապրելը վտանգավոր է եւ ոչ լավ։

ԴԱ ԱՄԵՆԸ ՍՈՒՏ Է!!!

Անձամբ ես ընդմիշտ պահպանել եմ երկրից դրական զգացողություն։ Իրականում սա աշխարհի ամենաբարյացակամ եւ հյուրընկալ երկրներից մեկն է։ Իզուր չէ, որ նրանց անվանում են «Ծիածանի ազգ»։

«ԾԻԱԾԱՆԻ ԱԶԳ» տերմինը ներմուծել է Նելսոն Մանդելան։ Թերեւս, ամենամեծ գործիչներից մեկը, որ երբեւէ իշխանության ղեկին է եղել եւ առնչվել է Հարավային Աֆրիկայի պատմությանը։ Իսկ նրա ձեռքբերումներից գլխավորը, իմ կարծիքով, ամենեւին էլ բացարձակ մեծամասնությանը երկրի կառավարմանը ներգրավելը եւ ոչ էլ չարագործ ապարտհեյդի նկատմամբ հաղթանակը չէր։ Նրա ամենամեծ ձեռքբերումը այդ ամենի խաղաղ ելքն էր։ Չէ՞ որ սպիտակամորթ բնակչության համար ժողովրդավարության գալուստը կարող էր շատ եւ շատ ողբերգական ավարտվել։ Եվ ոչ միայն սպիտակամորթների համար։ Ներգրավված կլինեին ՀԱՀ-ի բոլոր ժողովուրդները։ Եվ, բացի այդ, երկրի ամբողջականությունը եւ նրա տնտեսական հզորությունն ու բարեկեցությունը կխաթարվեին, երկար ժամանակով կամ ընդմիշտ կկորչեին, կթալանվեին, կոչնչանային քաղաքացիական պատերազմի կրակում։ Այն ժամանակ՝ հազար ինը հարյուր իննսունչորս թվականին, երկիրը գտնվում էր գրեթե ռազմական դրության մեջ։ Մարդիկ մինչ օրս լավ են հիշում դա։

Իմ լավ ծանոթ Մարինա Շեֆերսը՝ գունամորթ հարավաֆրիկուհին, հիշում էր այդ տարիները. «Բնակչությունը վախեցած էր։ Մթերային խանութները գնումներ էին կատարում։ Պաշարվում էին սննդամթերքով՝ սպասելով եթե ոչ ռազմական, ապա տնտեսական ճգնաժամի։ 1989 թվականից ապարտհեյդը սկսեց աստիճանաբար ճաք տալ, բոլորին պարզ էր, որ սպիտակ իշխանությունը շուտով կավարտվի։ Մինչ այդ երկրում պարբերաբար պայթյուններ էին որոտում, ահաբեկչություններ էին իրականացվում։ Այս ամենը ընդդիմադիր ԱԱԿ (Աֆրիկյան Ազգային Կոնգրես) կուսակցության ռազմական թեւի ձեռքի գործն էր։ Սեւամորթների կուսակցություն, որն այժմ խորհրդարանում մեծամասնություն ունի եւ փաստացի իշխող է։ Սպիտակ կառավարությունը, իհարկե, պարտք չէր մնում։ Մարդկանց բանտ էին նստեցնում, ծեծում, դաժանորեն ճնշում բողոքի ցանկացած դրսեւորում, երբեմն պարզապես ֆիզիկապես ոչնչացնում։ Ամենասկանդալային դրվագը 1976 թվականին Սոուետոյի ապստամբության ճնշումն էր։ Այն ժամանակ ոստիկանությունը չափազանց դաժանորեն ճնշեց սեւամորթ աշակերտների ապստամբությունը Յոհաննեսբուրգի այդ սեւամորթ գետտոյում։ Բազմաթիվ զոհեր եղան։ Իսկ աշակերտները ապստամբեցին դպրոցներում կրթությունը անգլերենից աֆրիկաանսի անցնելու դեմ։ Բավականին ողջամիտ եւ անմեղ պատճառ։ Քանի որ ապարտհեյդի ռեժիմը նման գործողություններով փորձում էր ոչ այնքան երկրին միասնական ազգային լեզու՝ աֆրիկաանսը սերմանել, որքան մեկուսացնել ապագա ընդդիմությանը՝ նրանց հետ վարժեցնելով համաշխարհային տարածում ունեցող անգլերենից։

Ի դեպ, հետաքրքիր է այն փաստը, որ ԱԱԿ-ի այդ ռազմական թեւում եւ հենց կուսակցությունում այն ժամանակ կային նաեւ սպիտակ հարավաֆրիկացիներ։ Իհարկե, գաղտնիքների եւ դավադրությունների քողի տակ։ Կուսակցությունը բացարձակապես օրենքից դուրս էր։ Շատ սպիտակամորթներ աջակցություն էին ցուցաբերում գրոհայիններին։ Ոմանք նույնիսկ կազմակերպում էին հարեւան երկրներից զենքի տեղափոխումը տուրիստական ավտոբուսներով։ Ուղիղ զբոսաշրջիկների հետ ավտոբուսներում տեղափոխվում էին ինքնաձիգներ, պայթուցիկներ... Այժմ, սակայն, ԱԱԿ-ի շարքերում սպիտակ կուսակցականներին կարելի է հաշվել մեկ ձեռքի մատների վրա։ Բայց, բարեբախտաբար, այժմ այդ ամենը անցյալում է։ Ապարտհեյդի ռեժիմը խաղաղորդեն անցավ պատմության գիրկը։ Շնորհիվ, կրկին, ոչ պակաս կարեւոր գործիչ՝ Ֆրեդերիկ Դե Կլերկի։ Նա ՀԱՀ-ի վերջին սպիտակ նախագահն էր։ Համենայն դեպս, հին ՀԱՀ-ի։ Հին իշխանությունը եւ նորը, համաշխարհային հանրության հսկողության եւ ճնշման ներքո (հին իշխանության վրա), թույլ չտվեցին արյունալի քաոս երկրում։ Տեղի ունեցավ էվոլյուցիա, այլ ոչ թե հեղափոխություն»։

Ովքե՞ր են, ի վերջո, սպիտակները, գունամորթները եւ սեւամորթները։ Սպիտակներին են պատկանում հիմնականում աֆրիկաներները (կամ բուրերը)։ Սա այն ժողովուրդն է, որը ստեղծեց երկիրն այնպիսին, ինչպիսին մենք կարող ենք տեսնել այսօր։ Նրանք բնակչության ընդամենը 13%-ն են։ Բայց դա իր ժամանակին բավարար էր, որպեսզի ստեղծվեր արեւմտյան տնտեսությամբ եւ ենթակառուցվածքներով երկիր, որը դասվում էր աշխարհի ութ ամենազարգացած երկրների շարքին։ Ազգային արժույթը՝ կրյուգեր-ռանդը, հավասար էր դոլարին։ Բրիտանական ֆունտը արժեր երեք ռանդ։

Բուրերը ստեղծեցին մայրուղիներ, երկնաքերեր, ձեռնարկություններ եւ բնակչության մնացած 87%-ին պահեցին «կոշիկի տակ»։ Դա հաջողվում էր բացառապես այն պատճառով, որ ՀԱՀ-ը աշխարհի ամենաոստիկանական երկիրն էր։ Մայրցամաքի ամենաուժեղ բանակով։

Բուրերի լեզուն աֆրիկաանսն է։ Ծագում է հին հոլանդերենից, հետո խառնվել է անգլերենի, կոսայի հետ եւ աստիճանաբար վերափոխվել այն ամենի, ինչ այժմ է։ Հոլանդացիները եւ աֆրիկաներները, այնուամենայնիվ, կարող են միմյանց հետ շփվել, թեեւ փոխըմբռնման մեծ դժվարություններով։ Աֆրիկաանսը նույնպես միատարր չէ։ Կա բարձր աֆրիկաանս, կա սեւամորթների։ Բարձրով խոսում են կրթված սպիտակները, դասավանդում են համալսարաններում։ Դրանով խոսում են, հիմնականում, երկրի ներքին շրջաններում։ Իսկ «սեւ»-ով խոսում են Քեյփթաունի շատ բնակիչներ, այդ թվում՝ սպիտակները եւ գունամորթ բնակչությունը։ Բարձր աֆրիկաանսը իր հնչյունաբանությամբ եւ քերականությամբ ավելի հոլանդական է։ Գունամորթների աֆրիկաանսը թվում է ընդհանրապես այլ լեզու եւ հնչում է հետաքրքիր, քանի որ նրանք երգեցիկ խոսելու սովորություն ունեն։ Լեզվից բացի՝ բուրերը տարբերվում են նրանով, որ ստեղծել են երկրի ամենահիանալի գինին։ Ավելի ճիշտ՝ չեն ստեղծել (գինեգործության սկիզբը դրել են ֆրանսիացի հուգենոտները), այլ պահպանել եւ զարգացրել են։ Նրանց ազգային երաժշտությունը քանթրին է աֆրիկաանսով։ Նրանք բոլորը երկլեզու են (աֆրիկաանս եւ անգլերեն)։

Ապարտհեյդի ժամանակ սպիտակները ամեն ինչ ունեին, իսկ մնացածները շատ բաներով զրկված էին մնում։ Իսկ հիմա, կարծես թե, հավասարվել է, բայց հիմա էլ մնացել են որոշ «մութ բծեր»։ Անկոմպետենտ իշխանավորների ղեկավարությամբ ժողովրդավարական դոգմաները իրականում հաճախ վերածվում են հաջողակ երկրների փլուզման, ինչպես դա տեղի ունեցավ հարեւան Զիմբաբվեի հետ։ ՀԱՀ-ի հետ նման բան տեղի չունեցավ։ Այստեղ, առայժմ, տեղի է ունենում տրանսֆորմացիա։ Սեւամորթների ներգրավում, նրանց հատակից դուրս բերում։ Սակայն նրանք, ովքեր իրենք են դուրս եկել եւ նույնիսկ հարստացել, շատ չեն շտապում դուրս բերել իրենց սեւամորթ եղբայրներին։ Հայտնի չէ, թե այս ամենը ուր կտանի։ Հաճախ թվում է, որ սա տրանսֆորմացիա չէ, այլ մայրամուտ։ Բայց ՀԱՀ-ը, ինչպես Ռուսաստանը, ինչքան էլ որ կոտրել են, հատկապես ներսից, չի կոտրվում...

Սպիտակ բնակչության շրջանում կա ազգությամբ անգլիացիների մի մաս։ Նրանք ապարտհեյդի ժամանակ նույնպես մասամբ ստիպված էին սեղմվել։ Ճշմարտությունն այն է միայն, որ պետական լեզուն աֆրիկաանսն էր եւ միայն աֆրիկաանսը, այլ ոչ թե անգլերենը։ Փոխարենը հիմա պետական լեզուները տասնմեկն են՝ անգլերեն, աֆրիկաանս, զուլու, կոսա, սոթո, սեսոթո, նդբելե եւ եւս որոշ տեղական լեզուներ։ Ժողովրդավարություն...

Նախկին ռուսները եւ ԽՍՀՄ-ցիները ձգտում են դեպի պահպանողական բուրերը։ ՀԱՀ-ում սլավոնների ամենամեծ սփյուռքը գտնվում է Յոհաննեսբուրգում։ Այնտեղ է գտնվում նաեւ ուղղափառ եկեղեցին՝ Սերգի Ռադոնեժսկու տաճարը, որը կառուցվել է սփյուռքի գումարներով։

Սպիտակների ճնշող մեծամասնությունը այստեղ ապրում է եվրոպական ձեւով, ապրում են առանձին, հիմնականում «սպիտակ» թաղամասերում... Մեր ներգաղթյալները հարմարվում են հենց նրանց։ Ոմանք ապրում են նաեւ խառը թաղամասերում, ովքեր ավելի աղքատ են։ Սակայն որոշ տեղացի սպիտակների, ըստ երեւույթին, Աֆրիկյան մայրցամաքում ապրելուց, այնուամենայնիվ, տանիքը գնացել է... Նման ներկայացուցիչները առանձնանում են ամբոխից։ Նրանք ընդգծում են իրենց միացումը «ծիածանի ազգին»։ Սովորաբար այսպիսի տեսք ունեն՝ պարտադիր մուգ շագանակագույնի հասնող արեւայրուք, կրում են ավանդական աֆրիկյան սանրվածքներ, երբեմն նույնիսկ ապրում են կամ հաճախ լինում են թաունշիփներում։ Հարկ է նշել, որ նման միտում սկսել է նկատվել միայն ժողովրդավարության վերջին տարիների ընթացքում։ Շատ տեղացի սպիտակներ արտագաղթել են Ավստրալիա, Նոր Զելանդիա, ԱՄՆ, Կանադա, Բրիտանիա, իսկ ահա ավելի ու ավելի շատ եվրոպացիներ են տեղափոխվում այստեղ ամենատարբեր երկրներից։ Վերջին ժամանակներս նույնիսկ սկսել են վերադառնալ այստեղից հեռացածները՝ դրական նշան, որը ցույց է տալիս, այնուամենայնիվ, ոչ թե մայրամուտ, այլ տրանսֆորմացիա։

Իմ ընկերներից մեկի ամբողջ ընտանիքը Բրիտանիայից տեղափոխվել է Քեյփթաուն ապրելու։ Ռիսկային քայլ, կթվար. Բրիտանիայում եւ՛ կենսամակարդակն է ավելի բարձր, եւ՛ փողոցներով քայլելն է ավելի անվտանգ։ Բայց նրանք բավականին պարգեւատրվեցին. լոնդոնյան մեկ տան գումարով այստեղ նրանք ձեռք բերեցին երկու առանձնատուն։ Մեկը՝ օվկիանոսի ափին, մյուսը՝ Քեյփթաունից երկու ժամ մեքենայով հեռու գտնվող գյուղում։ Հարկային բեռն էլ այնքան չի ճնշում, որքան Բրիտանիայում։ Կլիման կարգով ավելի հաճելի է։ Եվ շատ ավելի շատ ազատ ժամանակ։ Չէ՞ որ ՀԱՀ-ը այն քիչ երկրներից է, որտեղ կարելի է հաջողությունների հասնել բիզնեսում կամ պարզապես աշխատել որակավորված մասնագիտությամբ՝ առանց գերլարման եւ նյարդային խանգարումների։ Այստեղ պարզապես հնարավորությունների ծով է։ Ե՛վ բիզնեսի, եւ՛ երջանիկ կյանքի համար։

Գունամորթները, իմ կարծիքով, ՀԱՀ-ի բնակչության ամենահետաքրքիր մասն են։ Գունամորթները տարբեր են։ Կան նրանք, ովքեր առաջացել են ռասաների խառնումից, եւ կան նրանք, ովքեր պարզապես պատկանում են ոչ սպիտակ եւ ոչ սեւամորթ ազգություններին։ Մեծամասնությունը հնդիկներ են։ Ինչպե՞ս են նրանք հայտնվել այստեղ։ Դեռ Բրիտանական կայսրության ժամանակ, երբ անհրաժեշտ էր սպասարկել Հարավային Աֆրիկայի միջով դեպի Հնդկաստան ծովային ուղին, նրանցից շատերը այստեղ հաստատվեցին։ Այն ժամանակ ստրուկներ էին։ Նրանց սփյուռքի մեծ մասը բնակվում է Դուրբանում (Դյորբան)։ Սա, թերեւս, Հնդկաստանից դուրս ամենահնդկական քաղաքն է։ Նրանց մշակույթը գունագեղ է, իսկ ազգային խոհանոցը բազմաթիվ վառ գույներ է ավելացնում «ծիածանի ազգին»։ Բայց նրանց հնդիկներ անվանել արդեն չի կարելի։ Նրանք չեն պահպանել ոչ մշակույթը, ոչ լեզուն։ Եվ նրանցից քչերն ունեն կապեր պատմական հայրենիքի հետ։ Նրանք վաղուց դարձել են հարավաֆրիկացիներ։ Եվ դա, այնուամենայնիվ, ավելի շուտ լավ է, քան վատ։

Դուրբանում եւ ամբողջ երկրում հնդիկներից բացի, Քեյփթաունում կան մալայացիներ։ Մուսուլմաններ։ Երբեմն կարող է թվալ, որ դու գտնվում ես արաբական երկրում. փարաջայով կանայք այնքան էլ հազվադեպ երեւույթ չեն։

Սպիտակ նախկին եվրոպացիները, ամենից հաճախ, տեղաշարժվում են մեքենաներով։ Այդ պատճառով փողոցների պատկերը ստեղծում են գունամորթները եւ սեւամորթները։ Այստեղ կա մուսուլմանական Բո-Կաապ թաղամաս։ Նույնպես կան չինացիներ, կորեացիներ, ճապոնացիներ։ Բայց նրանց սփյուռքները թույլ են արտահայտված։

Ամենահետաքրքիր գունամորթները, իմ կարծիքով, հենց խառը գունամորթներն են։ Նրանց լեզուն նույնպես աֆրիկաանսն է, մեծամասնության մոտ։ Նրանց մշակույթը հետաքրքիր է, բայց կորած բուրերի եւ սեւամորթ աֆրիկացիների միջեւ։ Սա ամենաիսկական կոկտեյլ է։ Գունամորթները ապրում են, հիմնականում, իրենց թաղամասերում, բայց, այնուամենայնիվ, նրանց մեծ մասը բնակվում է սպիտակների հետ խառը, բայց ավելի հազվադեպ՝ սեւամորթների հետ։ Գունամորթ կանայք բավականին գրավիչ են, իսկ տղամարդկանց բնորոշ է ընտրել գունամորթ եւ հաճախ՝ սպիտակ կանանց։ Այսպես կոչված «սպիտակեցման բնազդը»՝ ժողովրդի մեջ տարածված կատակ։

Գունամորթներից շատերը իրենց կորած են զգում երկու կրակի արանքում։ Սակայն ինչպես ապարտհեյդի ժամանակ, այնպես էլ հիմա, գունամորթները գտնվում են երկրի քաղաքական կյանքի լուսանցքում։ Նրանց համար նույնպես բնորոշ է ռասայական հիմքով առանձնացված թաղամասերում բնակվելը՝ ապարտհեյդի եւս մեկ մնացուկ, որը արմատացել է այս երկրում։

Եթե վերցնենք սեւամորթ բնակչությանը՝ սա ժողովուրդների եւ մշակույթների խայտաբղետ խճանկար է։ Պատմությունը կարելի է ծավալել 75%-ով ավելի, քան մնացած բոլորի մասին։ Սա միասնական էթնոս չէ եւ ոչ էլ բոլորովին մեկ ազգ։ Եթե թվարկենք հիմնականները, կարելի է նշել հետեւյալները՝ կոսա, զուլու, նդբելե, ցվանա, սոթա, սեսոթա։ Համաշխարհային հանրությանը ամենահայտնիները, իհարկե, զուլու ժողովուրդն է։ Նրանց առանձնացնում է, ասենք այսպես, ակտիվ դիրքը պատմական ասպարեզում։ Սա ռազմատենչ ժողովուրդ էր։ Նրանք ունեին իրենց պետությունը, երբ բրիտանացիները եկան նրանց հող։ Եվ նրանք դիմադրություն ցույց տվեցին, ինչը, եթե հիշենք գաղութային պատմությունը, այնքան էլ տարածված չէր այդ ժամանակի աֆրիկյան ժողովուրդների շրջանում։ Պատմականորեն այնպես է ստացվել, որ զուլուսները որսորդներ էին։

Եվ մեր ժամանակներում նրանք կրկին Հարավային Աֆրիկայի սեւամորթ մեծամասնության ամենաակտիվ ներկայացուցիչներն են։ Նրանք իրենց դրսեւորում են քաղաքականության, տնտեսության, մշակույթի, արվեստի մեջ։ Բացի այդ, նրանք սեւամորթ բնակչության մեջ մեծամասնություն են, եւ զուլու լեզուն ՀԱՀ-ում ամենատարածվածներից մեկն է։ Նրանք բնակվում են երկրի արեւելքում։ Այդ թվում՝ մայրաքաղաք Պրետորիայում եւ Յոհաննեսբուրգ մեգապոլիսում։ Նրանց հակառակ կարելի է ներկայացնել կոսա (կամ կոզա) ժողովրդին։ Բնակեցնում են երկրի արեւմտյան մասը, մասնավորապես՝ Արեւմտյան Քեյփ նահանգը։ Պատմականորեն այնպես է ստացվել, որ կոսա կամ կոզա ցեղը պատկանում էր հավաքչական, այլ ոչ թե որսորդական խմբին։ Սա զգալիորեն ազդել է նրանց ազգային բնավորության վրա։ Կոսան ռազմատենչ ցեղ չէ։ Ավելի շուտ՝ սա շատ խաղաղ եւ հանգիստ ժողովուրդ է։ Բոլորովին ոչ ակտիվ կենսական դիրքորոշմամբ։ Նրանց մեծամասնությունը չի ձգտում փոխել իրերի ներկա դրությունը եւ իր սոցիալական կարգավիճակը։ Սակայն նրանց մշակույթը շատ հետաքրքիր է եւ յուրօրինակ։ Վերցնենք թեկուզ նրանց «կտկտացող» լեզուն։ Աշխարհի ամենաեզակի լեզուներից մեկը իր հնչյունաբանությամբ՝ կտկտացող հնչյուններ, որոնք օգտագործվում են տարբեր նպատակներով գրեթե յուրաքանչյուր բառում։ Ընկալման համար բավականին աղմկոտ լեզու։ Չի հաջողվի ձեզ քնել ավտոբուսում տունդարձի ճանապարհին, եթե կողքին կոսաներ են գնում։

Սակայն, չնայած իրենց խաղաղասեր եւ քիչ բանով մտահոգված մեծամասնությանը, հենց այս ժողովրդից են դուրս եկել շատ պայծառ եւ ամենաակտիվ քաղաքական գործիչներ, որոնք ստեղծել են ժամանակակից Հարավային Աֆրիկան։ Միայն Նելսոն Մանդելան ինչ արժեր։ Այս նույն ցեղին էր պատկանում նաեւ Թաբո Մբեկին՝ ՀԱՀ-ի վերջին նախագահը։

Հետաքրքիր է երկու գործիչների կյանքից մի փաստ, որը կապված է նրանց ժողովրդի ավանդույթների հետ։ Կոսաների մոտ նույնիսկ հիմա գոյություն ունի յուրօրինակ նախաձեռնման (պատանուն տղամարդ դարձնելու) ծես։ Պատանին պետք է երկար ժամանակով գնա բուշ (վայրի թփուտներ, տափաստաններ), բոլորովին մենակ։ Վայրի բուշում թափառելու որոշակի ժամանակից հետո պատանին ըմբռնում է աշխարհի ճշմարտությունները, կյանքի գինը եւ դառնում տղամարդ։ Վերադառնում է նա, սակայն, գլխից մինչեւ ոտքերը սպիտակ ներկված։ Նման ծեսեր Կոսա համայնքներում անցկացնում են նաեւ ներկայումս։ Իհարկե, հիմնականում ոչ այն համայնքներում, որոնք ապրում են Քեյփթաունի արվարձաններում։ Այնպես որ, հետաքրքիր փաստը կայանում է հենց նրանում, որ ոչ Նելսոն Մանդելան, ոչ Թաբո Մբեկին նախաձեռնման ծեսը չեն անցել։

ՀԱՀ-ի պատմությունից եւս մեկ հետաքրքիր փաստ. միշտ գոյություն է ունեցել եւ գոյություն ունի փոխադարձ թշնամանք կոսա եւ զուլու ժողովուրդների միջեւ, եթե ոչ թշնամություն։ Պատմականորեն այնպես է ստացվել, որ զուլուները չեն սիրում կոսաներին իրենց հետամնացության եւ բոլոր առումներով թուլության համար, իսկ վերջիններս չեն տանում իրենց թշնամիներին հենց այն պատճառով, որ նրանք իրենց չեն սիրում։

Եվ ինչպե՞ս Մանդելան դարձավ «ազգի հայր»։ Բավականին հետաքրքիր է, որ նա կարողացավ ոգեշնչել նույնիսկ «անհնազանդ զուլուսներին» գնալ իր հետեւից։ Թաբո Մբեկիի հետ, նրա նախագահության ժամկետի փաստացի ավարտից շատ առաջ, մի փոքր այլ պատմություն տեղի ունեցավ. նրան բառացիորեն ստիպեցին լքել նախագահի պաշտոնը անցյալ տարի։ Պաշտոնական պատճառը՝ մախինացիաներ, կամ նման մի բան, որոնք իրականացվել են նախագահի կողմից։ Բայց քաղաքականությունը քաղաքականություն է՝ ով կհասկանա նրանց։ Նախաձեռնողները Ջեյքոբ Զումայի կողմնակիցներն էին՝ ազգությամբ զուլու։ Ի դեպ, վերջին անձնավորության հետ կապված է մի ամբողջ շարք արդեն բոլորովին այլ պատմությունների։ Դրանց մեջ ես չեմ խորանա։ Եվ առանց այդ էլ բավականին խորացել եմ քաղաքականության մեջ։

Գոյություն ունեն նաեւ այլ ոչ այնքան բազմաքանակ ժողովուրդներ, որոնք կազմում են «ծիածանի ազգի» այս խայտաբղետ խճանկարը։ Նդբելե, Ցվանա... բոլորին, անկեղծ ասած, անգամ մինչ օրս չեմ հիշել։ Այս ժողովուրդներից շատերը բնակվում են նաեւ հարեւան երկրներում՝ Զիմբաբվեում, Բոտսվանայում։ Սրանից էլ օգտվում են բազմաթիվ անօրինական ներգաղթյալներ (սեւամորթ), որոնք բառացիորեն հեղեղել են երկիրը, որն առանց նրանց էլ խրված է սեւամորթ բնակչության շրջանում գործազրկության մեջ։

Բայց սա այնպես, ի դեպ։ Իսկ եթե միայն նայենք բնիկ աֆրիկացիներին, եւ ընդհանրապես երկրի ամբողջ բնակչությանը, կստացվի տարբեր մշակույթների, լեզուների, ավանդույթների ամենաեզակի եւ ամենագեղեցիկ խճանկարը։ Պարզապես հրաշալի խճանկար։ Իզուր չէ, որ Հարավային Աֆրիկան անվանում են մայրցամաքի մարգարիտ։ Իսկ նրա մարգարիտը շատ առումներով դարձրել է եւ դարձնում է ժողովուրդը։ Ինչի համար նրան՝ ժողովրդին, շնորհակալություն։

Իսկ ապագա ճանապարհորդներին՝ ամենահաճելի տպավորություններ եւ հաջող ժամանց։