Ես դպրոցում ոչ ոքի հետ չէի կարողանում լեզու գտնել։ Ես չէի սիրում իմ դասարանը եւ չէի ուզում տեսնել նրանցից ոչ մեկին։ Ես ատում էի իմ գարշելի դպրոցը։ Բայց միշտ չէ, որ այդպես է եղել։ Առաջինից երրորդ դասարան գործերը բավականին լավ էին ընթանում։ Վերոնիկա Նիկոլաեւնան՝ մեր երիտասարդ ուսուցչուհին, որն այդ ժամանակ հավանաբար նոր էր ավարտել համալսարանը, շատ բարի էր։ Նա ինձ համակրում էր (փոխադարձաբար), եւ, թերեւս, դպրոցական կյանքիս այս երեք տարիները կարող եմ անվանել իմ դպրոցական կրթության մեջ ամենաքիչ բացթողումներով ժամանակաշրջանը։

Չորրորդ դասարանը, ինչպես արդեն ասացի, մենք բաց թողեցինք, իսկ հինգերորդից յոթերորդ դասարան, թեեւ դժվարություններ ու խնդիրներ ունեի, այնուամենայնիվ, տանելի էր։ Ես ընկեր ունեի՝ Անտոն Սոգրինը, իմ դասընկերը։ Մենք ընկերություն էինք անում, մինչեւ վեցերորդ դասարանից հետո մեզ բաշխեցին տարբեր զուգահեռ դասարաններ։ Իսկ այնտեղ արդեն ես ոչ ոք չունեի՝ մինչեւ տեխնիկում։ Մեր ուսուցիչները բոլորն էլ «այնքան էլ լավը չէին»։ Եվ այն վեց տարիների ընթացքում, որ ես դեռ սովորում էի դպրոցում Վերոնիկա Նիկոլաեւնայի հետ անցկացրած առաջին երեք տարիներից հետո, հիշում եմ միայն երկու ուսուցչուհու, որոնց սիրում էի։ Եվ որոնցից ինչ-որ բան սովորել եմ։ Նրանք լավն էին։ Առաջինը՝ անատոմիայի ուսուցչուհին։ Լիդիա Ալեքսանդրովնան։ Նա երիտասարդ էր՝ մոտ երեսուն տարեկան, ոչ ավելի։ Մի քիչ գեր։ Մեծ կատակասեր էր։ Նա դասերին հիմնականում լավ տրամադրությամբ էր գալիս։ Մենք նրա դասերին ձիու պես ծիծաղում էինք։ Նա միշտ գտնում էր, թե ինչի վրա ծիծաղել։ Նրա շնորհիվ ես սիրում էի նաեւ նրա առարկան։

Երկրորդը՝ Տատյանա Միխայլովնան։ Նա մեզ հոգեբանություն էր դասավանդում։ Շատ լավ մարդ է։ Մինչ օրս պարբերաբար հանդիպում ենք նրա հետ եւ պատմում միմյանց, թե ինչ նորություններ ունենք, ինչպես է ընթանում կյանքը։ Երբ ավարտում էի տեխնիկումը եւ պատրաստվում էի ընդունվել համալսարան, նորից գտա նրան՝ եկա դպրոց։ Նա այն ժամանակ դեռ այնտեղ էր աշխատում։ Այդ անգամ տեսա նաեւ մի քանի ուսուցչի։ Նրանք ինձ դիմավորեցին այնպես, կարծես ես նրանց սիրելի նախկին աշակերտն էի եւ գրեթե գերազանցիկ։ Դա ինձ զարմացրեց։ Ինչո՞ւ նրանք ինձ հետ այդպես չէին վերաբերվում, երբ ես ավելի փոքր էի։

Ես այնքան շատ մարդկանց եմ ճանաչում, ովքեր ջերմ են վերաբերվում իրենց դպրոցին։ Նույնիսկ գիտեմ մի քանիսին (ինչը զարմանալի է!!!), որոնք նմանատիպ զգացմունքներ ունեն նաեւ իմ «հարազատ» դպրոցի նկատմամբ։ Բայց ինչպե՞ս կարելի է դրան լավ վերաբերվել։ Չէ՞ որ սա...։ Գարշելի մանկավարժների, հաճախ սարսափելի աշակերտների եւ, հիմնականում, կաշառակեր վարչակազմի կուտակման վայր է։ Մաթեմատիկայի ուսուցչուհիները մեկը մյուսից «լավն» էին, եւ եթե նրանք ինչ-որ մեկին սիրում էին, ապա հաստատ ոչ աշակերտներին։ Իսկ հետո, ի՞նչ խոսել սիրո մասին։ Ինչպես ասում են, ուսուցիչները սիրո համար չեն։

Հիշում եմ, ռուսաց լեզվի եւ գրականության ուսուցչուհին՝ չարակամ մի պառավ, ինձ համարում էր առնվազն մտավոր հետամնաց, իսկ առավելագույնը՝ հիմար կամ ապուշ, ինչի մասին էլ հայտնում էր կամ ծնողներիս, կամ դասղեկին։

Ի դեպ, ըստ էության, ռուսերեն ես ինքս եմ սովորել։ Ինչով էլ հպարտանում եմ։ Ռուսերենի ուսուցիչների հետ ինձ չի բախտավորել հինգերորդ դասարանից մինչեւ համալսարան։ Դասարանի հետ էլ, հատկապես յոթերորդից մինչեւ իններորդի վերջը։ Դասարանը կամ անտեսում էր ինձ, կամ բացահայտ ցույց էր տալիս իր հակակրանքը։ Դրա մասին էին վկայում պատուհաններից դուրս նետված իրերը, տղաների հարվածները, ծաղրը, վիրավորանքները, որոնց պարբերաբար միանում էր քիմիայի ուսուցչուհին։ Նրա բերանից սարսափելի հոտ էր գալիս, նա հաճախ ցուցադրաբար ինձ պահում էր դասերից հետո։ Ինձ՝ անբանիս, ինչ-որ բան էր քարոզում եւ հարցնում՝ ուղիղ բերանիս մեջ նայելով. «Հասկացա՞ր»։ Իսկ ի՞նչ կարող էի հասկանալ՝ զգալով այդ հոտը։

Եվգենյա Միխայլովնան՝ մեր դասղեկը եւ պատմության ուսուցչուհին յոթերորդից իններորդ դասարան, ընդհանրապես «յուրահատուկ» մարդ է։ Բոլորն ասում էին, որ նա սիրում է խմել եւ միշտ ծխախոտի հոտ է գալիս։ Ես արդեն սովորում էի տեխնիկումում, բայց ինձ հասան լուրեր, որ նա դպրոցից հեռացել է կրպակում առեւտուր անելու, իսկ հետո, երեք տարի անց, վերադարձել է։ Հիշում եմ, երբ ընդունվեցի համալսարան, հայրս ինչ-որ կերպ պատահաբար հանդիպեց նրան, նա հարցրեց հորս, թե ինչպես են գործերս, եւ նա կիսվեց նորությամբ։

— Զգացվում է մեր պատրաստածը, — հպարտությամբ հայտարարեց նրան Եվգենյա Միխայլովնան։

— Այո, հատկապես նրա պատրաստածն է զգացվում, — հանդիպման մասին պատմությանը ի պատասխան ասացի ես հորս, եւ մենք նրա հետ ծիծաղեցինք դրա վրա։ Ոչ ուրախ։

Միակ լավ բանը, որ Եվգենյա Միխայլովնան արել է ինձ համար՝ այն, ինչ հիշում եմ՝ ինձ ծանոթացրել է Տատյանա Միխայլովնայի հետ։ Նույնիսկ մինչեւ այն, երբ հոգեբանությունը որպես առարկա սկսվեց։ Բերեց, թե՝ «ահա, այսպիսի ընկեր, պետք է շտապ նրա հետ ինչ-որ բան անել»։

Իսկ լավ է, որ բերեց։ Գոնե դպրոցում ինչ-որ մեկը ինձ հետ խոսեց մարդավարի։ Փոքր, բայց մարդու պես։

Իհարկե, այդ ամբողջ ժամանակը ես արդեն ապրել, հաղթահարել, ներել եւ հանգստացել եմ։ Եվ ես տասներեք կամ տասնհինգ տարեկան չեմ, երբ այդ ամենը այդքան վիրավորական, նվաստացուցիչ եւ արդիական էր։ Իսկ հետո, մի քանի տարի առաջ իմ հոգեբանի հետ խորհրդակցությունների շնորհիվ, ես հասկացա եւս մեկ բան։ Ինձ համար այն բացատրում է վերոնշյալ շատ բաներ եւ պատասխանում այն հարցին, թե ինչու է այդ ամենը կատարվում ինձ հետ։

Ես փակ էի։ Միշտ ինքս իմ մեջ։ Ոչ ոք չգիտեր ինձ՝ իրականիս։ Ես վախենում էի բացվել մարդկանց առաջ, սարսափում էի չհասկացված եւ ծաղրված լինելու մտքից։ Իսկ աշխարհը այդ ընթացքում անընդհատ փորձում էր փոխազդել ինձ հետ։ Եվ եթե ես «լավ» չէի արձագանքում, աշխարհը «վատ» կերպով էր ներխուժում ինձ մոտ։

Ոչ ոք ինձ իրականում չգիտեր՝ այն տասներեք, տասնչորս եւ տասնհինգ տարեկան տղային։ Ոչ ոք, բացի զարմիկիցս եւ նրա ընկերներից։ Նույնիսկ հարազատները, այն ժամանակ ինձ թվում էր, ինձ այնքան լավ չգիտեին, որքան գիտեին ինձ թանկ այս չորս մարդիկ՝ Պավելը, Վովչիկը, Նատաշկան եւ Մաշկան։

Եվ թող որ այս ամենը հասկանալու համար ինձ պահանջվեց ապրել եւս այնքան տարի, որքան ես այն ժամանակ էի, բայց հիմա ինձ համար ՊԱՐԶ Է։ Սա ամենակարեւորն է։

22 նոյեմբերի 2008 թ.