04:30, նոյեմբերի 25, 2008։ Սա արդեն սովորություն է դառնում՝ երեկոյան անջատվել, գիշերը վեր կենալ եւ... ապրել։ Այն, ինչ ինձ զարմացնում է, այն է, որ քաղաքը կարծես չի պատրաստվում քնել։ Սկզբունքորեն։ Ես նույնիսկ երբ առավոտյան ժամը հինգին աշխատանքից տուն եմ գալիս, շուրջս բավականին շատ մարդիկ կան, որոնք կարծես մոռացել են, որ քնելը նորմալ է։ Նորմալ է դարձել չքնելը։ Որքա՜ն նման չէ սա ռուսական ձմռանը։ Ի՞նչ կարելի է անել երկար ցուրտ երեկոներին մեզ մոտ։ Կարդալ։ Հեռուստացույց դիտել։ Աշխատել։ Քնել։ Իսկ ամռանը, ճիշտն ասած, մեզ մոտ էլ չեն քնում, հատկապես կենտրոնում, ինչ-որ տեղ հետիոտնային Կիրովկա փողոցում։ Դա այնքան գեղեցիկ, ռոմանտիկ եւ ժամանակակից է՝ չքնել, այլ վայելել կյանքը։ Միայն թե, ցավոք, ոչ Աֆրիկայում, ոչ էլ որեւէ ռուսական մեգապոլիսում գիշերային զբոսանքներն այնքան անվտանգ չեն, որքան հանգիստ եւ խաղաղ Եվրոպայում։ Այստեղ մենք դեռ անելիքներ ունենք։ Իսկ հիմա, օրինակ, այն փոքրիկ բնակարանում, որտեղ ես ապրում եմ Շեյնի հարեւանությամբ, նա իր ընկերների հետ հյուրասենյակում է նստած։ Հեռուստացույց են դիտում, զրուցում են, եւ ինձ տեսնելով՝ լվացք էլ են սկսել։ Ես հաճախ եմ տեսնում, որ նրանք ցերեկն են քնում։ Իսկ գիշերը՝ հազվադեպ։ Երբեմն արթնանում եմ առավոտյան ինը-տասին, իսկ նրանք քնած են այն նույն դիրքերով, որոնցով նստած էին գիշերը։ Զվարճալի է։ Այն, ինչ ինձ դուր է գալիս, այն է, որ նրանք աղմկոտ չեն եւ սատանայի պես չեն խմում։ Լինում է մի քիչ, բայց ինչ-որ կերպ անվնաս։

Այսօր (ավելի ճիշտ՝ արդեն երեկ) իմ մկրտությունը եղավ։ Առաջին լողը Ատլանտյան օվկիանոսում՝ Հարավային Աֆրիկայի կողմից։ Իմ բախտը բերեց, ես այս օվկիանոսում եղել եմ տարբեր կողմերից՝ եւ՛ Ամերիկայի կողմից, եւ՛ Եվրոպայի կողմից։

Իսկ երեկ գնացել էինք Ստասի հետ։ Ջուրը, ինձ համար առաջին անգամ Ատլանտյան օվկիանոսում, սառն էր։ Բայց բոլորն ասում են, որ այստեղ միշտ էլ այդպես է, եւ փոփոխություններ չեն սպասվում։ Ահա ձեզ եւս մեկ աշխարհի հրաշալիք։ Աֆրիկա, ամառ, իսկ օվկիանոսի ջուրը ցածր ջերմաստիճան ունի։ Գլխում չի տեղավորվում, չէ՞։ Բայց ամեն ինչ տրամաբանական է՝ Անտարկտիդայից եկող հոսանքը։ Իսկ եթե ավելի տաք ջուր եք ուզում, ապա պետք է գնալ Հնդկական օվկիանոս։ Իսկ մինչ այնտեղ հասնելը տրանսպորտով գրեթե երեք ժամ է։ Հավանաբար, ամենամոտ վայրը Ագուլյաս հրվանդանն է։ Աշխարհագրություն գիտությունը պնդում է, որ հենց այս հրվանդանն է երկու օվկիանոսների միախառնման սահմանը։ Ասում են, որ հրվանդանի աջ եւ ձախ կողմերի ջրի ջերմաստիճանի տարբերությունը հասնում է տասը աստիճանի։ Հետաքրքիր կլիներ այնտեղ լինել։ Դե, գուցե բախտս բերի։ Հույս կունենամ։

Իսկ եթե լսել եք, որ երկու օվկիանոսների միախառնման վայրը Բարեհուսո հրվանդանն է, ապա համարձակվում եմ ձեզ հավաստիացնել, որ դա զբոսաշրջիկների համար հեքիաթ է։

Բայց փոխարենը կա «Բարեհուսո» հրվանդանի հետ կապված մեկ այլ հետաքրքիր փաստ. հենց դրանից էլ սկսվեց քաղաքի պատմությունը։ Իսկ Քեյփթաունից սկսվեց այսօրվա ՀԱՀ-ի պատմությունը։ Շատերի մոտ այն ասոցացվում է պորտուգալացի Բարտոլոմեու Դիաշի անվան հետ։ Հրվանդանի վրա նրա պատվին հուշարձան կա։ Ես տեսել եմ այն, մենք ավտոբուսով անցել ենք մոտ հարյուր հիսուն մետր հեռավորության վրա։ Թերեւս մեջբերեմ Ապոլոն Դավիդսոնի «Զբոսանքներ հին Քեյփթաունում» հոդվածի մի մասը (գտել եմ ինտերնետում)։ Այնտեղ ամեն ինչ շատ հրապուրիչ է գրված.

«Հին նավահանգիստը։ Սա այն մասին է, որի մասին է իմ մանկության երգը. «Քեյփթաունի նավահանգստում, կողքի վրա անցքով...» Մի քանի տարի առաջ հին նավահանգիստը փոխակերպվեց։ Վաղուց Քեյփթաունը անվանում էին «երկու օվկիանոսների խաչմերուկում գտնվող ծովային պանդոկ»։ Այժմ ամբողջ նավահանգիստը դարձել է պանդոկ, գրեթե բառի բուն իմաստով։ Նավահանգստային կառույցներում կան հարմարավետ սրճարաններ, ռեստորաններ, գարեջրատներ, ատրակցիոններ։ Հին չոր նավանորոգարանում՝ խանութների երկհարկանի շարք։ Այն հրապարակում, որտեղ նախկինում միայն հարբած նավաստիներն էին գոռում, արտիստներ են ելույթ ունենում։ Ի դեպ, երեկոյան այստեղ հիմա էլ են գոռում։ Նայելով զբոսաշրջիկների տոնական ամբոխին՝ հեշտ չէ պատկերացնել, թե ինչ դժվարությամբ էին այստեղ հասնում առաջին նավագնացները։ Բախվելով միմյանց՝ Ատլանտյան եւ Հնդկական օվկիանոսների ջրերը հազվադեպ են հանգիստ լինում։ Նույնիսկ ամենափորձառու նավապետներն էին խաչակնքում, երբ հաջողվում էր բարեհաջող հասնել նավահանգիստ։ Աֆրիկայի հարավային ծայրամասում մարդասպան ալիքների մասին լուրերը շրջել են աշխարհի բոլոր նավահանգիստները։ Նրանց անվանել են «քեյփռոլերներ»։ Որքա՜ն սարսափելի էին դրանք առագաստանավերի համար, եթե 1974 թվականին տասնչորս մետր բարձրությամբ ալիքը կոտրեց մեծ անգլիական բեռնանավի հատակը։ Իսկ մի քանի տարի առաջ ալիքը կիսով չափ ջարդեց աշխարհի առաջին սուպերտանկերներից մեկը, որը կրում էր «World Glory» («Համաշխարհային փառք») հնչեղ անունը։ Այս ճանապարհը դժվար էր նաեւ այն ամենամեծ էսկադրայի համար, որը երբեւէ անցել է այստեղ։ Իսկ դա ռուսական էսկադրա էր։ 1904 թվական։ Քեյփթաունի կողքով, մեկը մյուսի հետեւից, անցնում էին «Սուվորով», «Ալեքսանդր III», «Բորոդինո», «Օսլյաբյա», «Օրյոլ» զրահանավերը, «Ավրորա», «Դմիտրի Դոնսկոյ», «Ծովակալ Նախիմով» հածանավերը, «Անադիր», «Մետեոր», «Կորեա» եւ «Մալայա» տրանսպորտային նավերը, «Կամչատկա» լողացող արհեստանոցը եւ «Օրյոլ» անունով երկրորդ նավը՝ լողացող ծովային հոսպիտալը։ Նիկոլայի օրն էր, դեկտեմբերի 6-ը (19-ը)։ Հրետանային ողջույն տվեցին Նիկոլայ II-ի անվանակոչության օրվա պատվին։ Հեռվից հիացան Սեղան լեռով, որի ստորոտում գտնվում է Քեյփթաունը։

Հաջորդ օրը, շրջանցելով Ագուլյաս հրվանդանը եւ հայտնվելով Հնդկական օվկիանոսում, ընկան փոթորկի մեջ՝ այնքան հաճախակի այս վայրերում։ Զրահանավերը միանգամից մի քանի տասնյակ տոննա ջուր էին լցնում, տրանսպորտային նավերը եւ հածանավերը թեքվում էին երեսուն-քառասուն աստիճանով։ Քեյփթաունի «Քեյփ Արգուս» թերթում շուտով նամակ հայտնվեց։ Այն գտել էին Բարեհուսո հրվանդանի ափին՝ կնքված շշի մեջ։ Գրված էր ռուսերեն. «Թող այն ձկնորսները, որոնք գուցե գտնեն եւ կարդան այս նամակը, աղոթեն նրանց համար, ում ուղարկում են մահվան, եւ որպեսզի այս սարսափելի պատերազմը...-ի հետ շուտափույթ ավարտվի»։ Ի՞նչ պատերազմ։ Ռուս-ճապոնական։ Ծովակալ Ռոժեստվենսկու էսկադրան Բալթիկ ծովից գնում էր դեպի Ցուսիմա։ Մի քանի ամիս անց այս ողջ արմադան զոհվեց։ Մինչ մեր օրերը պահպանվել է միայն «Ավրորան»։ Թեեւ այն ժամանակ, Քեյփթաունի մոտ, այն էլ հիմնովին տանջվեց։ Այս տխուր իրադարձության հետ կապված է մի պատմություն, որը սկսվեց շատ ռոմանտիկ։ Ալեքսանդր III-ի սիրելի եղբայրը՝ մեծ իշխան Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչը, սիրահարվեց պալատական օրիորդ Սաշա Ժուկովսկայային։ Նրանց հարաբերությունների պատմությունը շատ պարզ չէ. այն ժամանակներում թագավորական ընտանիքի անդամների անձնական կյանքի մասին ոչ ավելին էր հայտնի, քան հետո՝ գլխավոր քարտուղարների անձնական կյանքի մասին։ Արդյո՞ք նա հասցրել էր նրա հետ գաղտնի պսակադրվել, թե՞ ոչ։ Պալատականները հետո գրում էին, որ աղջիկը իբր բանաստեղծ Ժուկովսկու դուստրն էր, եւ որ նրանք կարծես թե նույնիսկ երեխա ունեին՝ եւ անվանել էին նրան կոմս Բելեւսկի։ Նման անհավասար ամուսնությունը, իհարկե, սկանդալային էր թվում։ Եվ հայրը՝ Ալեքսանդր II-ը, որդուն ուղարկեց շուրջերկրյա ճանապարհորդության երկու-երեք տարով, որպեսզի նա ժամանակ ունենա մտածելու։ 1872 թվականի հուլիսի 3-ին 22-ամյա մեծ իշխանը ժամանեց Քեյփթաուն։ Նույն «Քեյփ Արգուս» թերթը, որում հետո գրում էին ռուսերեն գրությամբ շշի մասին, հանդիսավոր հայտնում էր. «Երկար սպասված կայսերական էսկադրան՝ մեծ իշխան Ալեքսեյի հետ նավի վրա, ժամանեց Սեղան ծոց»։ Էսկադրան կազմված էր «Սվետլանա» ֆրեգատից եւ «Բոգատիր» կորվետից։ Նրանց հրամանատարն էր ծովակալ Կ.Ն. Պոսյետը։ Նա լավ գիտեր Քեյփթաունը. 1853 թվականին եղել էր այստեղ «Պալլադա» ֆրեգատով, ընկերություն էր անում Գոնչարովի հետ, որը նկարագրել էր այս նավարկությունը իր ակնարկներում։ Մեծ իշխանի եռօրյա այցի ընթացքում Քեյփթաունի թերթերը լի էին նրա պատվին տրված շքեղ պարահանդեսի, «Սվետլանա»-ի վրա տրված հիանալի բանկետի, այն նվերի մասին հաղորդագրություններով, որը նա մատուցել էր Քեյփթաունի գեներալ-նահանգապետի կնոջը ռուս կայսրուհու անունից։ Այն թանկարժեք վզնոցի մասին, որը նվիրել էր Քեյփթաունի աշխարհիկ տիկնանցից մեկին՝ արդեն իր կողմից։ Կորչում էին ենթադրությունների մեջ. ում համար, Պետերբուրգի ո՞ր գեղեցկուհիների համար էր նա գնում ջայլամի փետուրներ՝ դրանցով այն ժամանակ զարդարում էին տիկնանց գլխարկները։ Այս ամբողջ շքեղության եւ երիտասարդ իշխանի ռոմանտիկ կերպարի նկատմամբ հետաքրքրությունը թեժանում էր նաեւ նրանով, որ նրա այցից քիչ առաջ լուրեր էին տարածվել Քեյփթաունում Ռուսաստանից արտաքսված «առեղծվածային ռուս արքայադստեր» հայտնվելու մասին։ Այս ամենը նկարագրում էր նույն «Քեյփ Արգուս»-ը։ 1995 թվականի օգոստոսի 31-ին Քեյփթաունի հին ամրոցում կար՝ չգիտեմ ինչպես անվանել՝ շքերթ, ներկայացում կամ, նախապապերի լեզվով ասած, ֆեերիա։ Ամրոցը, իսկապես, հին է։ Ասիայի եւ Աֆրիկայի տարբեր երկրներից բերված հոլանդացի զինվորներն ու ստրուկները այն կառուցել են 1666-ից մինչեւ 1679 թվականը՝ տասներեք տարի։ Այժմ դա թանգարան է։ Որոշ վերափոխումներից հետո այն նորից բացեցին։ Հենց դրան էր նվիրված հանդիսությունը։ Հրավիրված հյուրերի առջեւ, որոնց թվում բախտ ունեցա լինել նաեւ ես, իրենց արվեստը ցուցադրեցին XVII դարի երկրորդ կեսի հոլանդական համազգեստ հագած զորքերը։ Քայլում էին, վերադասավորվում։ Հնչում էին հին հրամաններ։ Նվագախումբը նվագում էր վաղեմի ժամանակների քայլերգեր։ Ամրոցի շքերթը հիշեցնում էր երեք հարյուր տարի առաջվա այդ ժամանակների մասին։ Բայց ինձ պատմում էին նաեւ շատ ավելի շքեղ տոնի մասին։ Այն նշվում էր հենց այստեղ՝ հին նավահանգստում եւ ամրոցում։ Եվ այն կապված էր այն ժամանակաշրջանի ավարտի հետ, երբ. Դեռ ծովերը թաքցնում էին իրենց գաղտնիքները... Խեղդող աստղերից կազմվում էր Հարավային Խաչը, Եվ խորության ջրիմուռները պահպանում էին այս վայրերի գաղտնիքը... Ոչ միայն հնադարում, այլեւ միջնադարում Եվրոպան չգիտեր, թե որտեղ է ավարտվում սեւ մայրցամաքը։ Այստեղ, որտեղ ես հիմա առավոտյան զբոսնում եմ, սպիտակ մարդու ոտք չէր դրվել։ Եվրոպայում դեռ սպասում էին դրան։ Եվ դա տեղի ունեցավ։ Վերջապես հոգնած նավաստիները տեսան Աֆրիկայի հարավային ծայրամասը։ Գտնվեց հուսահատ նավապետ։ Նավերը տարավ դեպի այդ անհայտ վայրերը։ Եվ հասավ դրանց։ Կատա՞կ է. այն ժամանակ դա հավանաբար ոչ պակաս կարեւոր իրադարձություն էր, քան մեզ համար՝ մարդու վայրէջքը Լուսնի վրա։ Ամենայն հավանականությամբ, նույնիսկ ավելի մեծ։ Մենք ինչ-որ կերպ սովորել ենք սենսացիաներին։ Եվ անունը՝ Փոթորիկների հրվանդան, հորինվել է այդ մարդու կողմից։ Պորտուգալացի նավապետ Բարտոլոմեու Դիաշի կողմից։ 1488 թվականին, երբ Դիաշը վերադարձավ Լիսաբոն, Պորտուգալիայի թագավոր Ժուան II-ը անունը փոխեց Բարեհուսո հրվանդանի։ Նրա համար դա հույս էր, որ կհաջողվի հասնել ավելի հեռու՝ մինչեւ Հնդկաստան՝ իր փափագելի հարստություններով։ Ավաղ, Դիաշը սեփական ճակատագրով կարծես արդարացրեց սկզբնական անունը։ Նա զոհվեց Աֆրիկայի շուրջ իր երկրորդ նավարկության ժամանակ՝ կրկին փոթորիկ այդ հրվանդանի մոտ։ Վերանվանումը չփրկեց։ Բայց դա տեղի ունեցավ 1500 թվականին։ Իսկ այն ժամանակ՝ 1488 թվականի դեկտեմբերին, կարելի է պատկերացնել, թե ինչպես էր ցնծում Լիսաբոնը։ Այդպես էր, թե ոչ այնքան՝ բայց ինչպիսի՜ ռոմանտիկայով են պատված այդ իրադարձությունները։ Ահա հինգ դար անց նշվում էր հոբելյանը՝ հենց հրվանդանի վրա, հենց Քեյփթաունում։ Բարեհուսո հրվանդանի ծայրին տեղադրեցին սպիտակ քարից հուշարձան՝ վերեւում խաչով։ Լիսաբոնից ժամանեց կարավելլա՝ այն նավերի պատճենը, որոնք հինգ դար առաջ համարվում էին պորտուգալացի նավաշինարարների վերջին խոսքը։ Նման նավեր էր ժամանակին վարում Բարտոլոմեու Դիաշը։ Հանդիսությունների նկատմամբ հետաքրքրությունը թեժացնում էին հարավաֆրիկյան պորտուգալացիները։ 1970-ականների կեսերից հետո, պորտուգալական կայսրության փլուզումով, կես միլիոն պորտուգալացիներ Անգոլայից եւ Մոզամբիկից հոսեցին ՀԱՀ։ Նրանք իրենց վտարանդի էին զգում, եւ իրենց հայրենակիցների՝ նավագնացների եւ առաջին հայտնագործողների նախկին փառքի հիշողությունը քաջալերում էր նրանց, օգնում էր ինքնավստահություն ձեռք բերել։ Ճիշտ է, կարավելլայի հետ կոնֆուզ ստացվեց։ Լիսաբոնում մոռացել էին միջնադարյան կարավելլաներ պատրաստել, թե՞ ինչ-որ պատահականություն էր, բայց նրան չհաջողվեց այն, ինչ ժամանակին կատարել էր Դիաշը։ Նա չկարողացավ առագաստներով անցնել այդ ողջ ճանապարհը։ Ստիպված եղան օգտագործել ժամանակակից շարժիչներ (դրանք նավի վրա տեղադրել էին ամեն դեպքում)։ Իհարկե, Քեյփթաուն նա մոտեցավ առագաստներով, եւ կոնֆուզը փորձում էին թաքցնել։ Բայց չէ՞ որ ավելի մեծ գաղտնիքներ էլ են բացահայտվել»։ Հրապուրի՞չ է։ Շատ։ Չէ՞։ 6:30, չեմ կարողանում քնել։